Vibhaṅga
Sammappadhānavibhaṅga
1. Suttantabhājanīya
Cattāro sammappadhānā—idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
Kathañca bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Tattha katame anuppannā pāpakā akusalā dhammā? Tīṇi akusalamūlāni—lobho, doso, moho. Tadekaṭṭhā ca kilesā. Taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ime vuccanti “anuppannā pāpakā akusalā dhammā”. Iti imesaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti. Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando—ayaṃ vuccati “chando”. Imaṃ chandaṃ janeti sañjaneti uṭṭhapeti samuṭṭhapeti nibbatteti abhinibbatteti. Tena vuccati “chandaṃ janetī”ti.
“Vāyamatī”ti. Tattha katamo vāyāmo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo— ayaṃ vuccati “vāyāmo”. Iminā vāyāmena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “vāyamatī”ti.
“Vīriyaṃ ārabhatī”ti. Tattha katamaṃ vīriyaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “vīriyaṃ”. Imaṃ vīriyaṃ ārabhati samārabhati āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tena vuccati “vīriyaṃ ārabhatī”ti.
“Cittaṃ paggaṇhātī”ti. Tattha katamaṃ cittaṃ? Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … tajjāmanoviññāṇadhātu—idaṃ vuccati “cittaṃ”. Imaṃ cittaṃ paggaṇhāti sampaggaṇhāti upatthambheti paccupatthambheti. Tena vuccati “cittaṃ paggaṇhātī”ti.
“Padahatī”ti. Tattha katamaṃ padhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “padhānaṃ”. Iminā padhānena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “padahatī”ti.
Kathañca bhikkhu uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Tattha katame uppannā pāpakā akusalā dhammā? Tīṇi akusalamūlāni—lobho, doso, moho. Tadekaṭṭhā ca kilesā. Taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ime vuccanti “uppannā pāpakā akusalā dhammā”. Iti imesaṃ uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti. Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando—ayaṃ vuccati “chando”. Imaṃ chandaṃ janeti sañjaneti uṭṭhapeti samuṭṭhapeti nibbatteti abhinibbatteti. Tena vuccati “chandaṃ janetī”ti.
“Vāyamatī”ti. Tattha katamo vāyāmo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo— ayaṃ vuccati “vāyāmo”. Iminā vāyāmena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “vāyamatī”ti.
“Vīriyaṃ ārabhatī”ti. Tattha katamaṃ vīriyaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “vīriyaṃ”. Imaṃ vīriyaṃ ārabhati samārabhati āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tena vuccati “vīriyaṃ ārabhatī”ti.
“Cittaṃ paggaṇhātī”ti. Tattha katamaṃ cittaṃ? Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … tajjāmanoviññāṇadhātu—idaṃ vuccati “cittaṃ”. Imaṃ cittaṃ paggaṇhāti sampaggaṇhāti upatthambheti paccupatthambheti. Tena vuccati “cittaṃ paggaṇhātī”ti.
“Padahatī”ti. Tattha katamaṃ padhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “padhānaṃ”. Iminā padhānena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “padahatī”ti.
Kathañca bhikkhu anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Tattha katame anuppannā kusalā dhammā? Tīṇi kusalamūlāni—alobho, adoso, amoho. Taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ—ime vuccanti “anuppannā kusalā dhammā”. Iti imesaṃ anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti … pe … “vāyamatī”ti … pe … “vīriyaṃ ārabhatī”ti … pe … “cittaṃ paggaṇhātī”ti … pe … “padahatī”ti. Tattha katamaṃ padhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “padhānaṃ”. Iminā padhānena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “padahatī”ti.
Kathañca bhikkhu uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Tattha katame uppannā kusalā dhammā? Tīṇi kusalamūlāni—alobho, adoso, amoho. Taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ—ime vuccanti “uppannā kusalā dhammā”. Iti imesaṃ uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Ṭhitiyā”ti. Yā ṭhiti so asammoso, yo asammoso so bhiyyobhāvo, yo bhiyyobhāvo taṃ vepullaṃ, yaṃ vepullaṃ sā bhāvanā, yā bhāvanā sā pāripūrī.
“Chandaṃ janetī”ti … pe … “vāyamatī”ti … pe … “vīriyaṃ ārabhatī”ti … pe … “cittaṃ paggaṇhātī”ti … pe … padahatīti. Tattha katamaṃ padhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo—idaṃ vuccati “padhānaṃ”. Iminā padhānena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “padahatī”ti.
2. Abhidhammabhājanīya
Cattāro sammappadhānā—idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
Kathañca bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti. Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando—ayaṃ vuccati “chando”. Imaṃ chandaṃ janeti sañjaneti uṭṭhapeti samuṭṭhapeti nibbatteti abhinibbatteti. Tena vuccati “chandaṃ janetī”ti.
“Vāyamatī”ti. Tattha katamo vāyāmo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—ayaṃ vuccati “vāyāmo”. Iminā vāyāmena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati “vāyamatī”ti.
“Vīriyaṃ ārabhatī”ti. Tattha katamaṃ vīriyaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—idaṃ vuccati “vīriyaṃ”. Imaṃ vīriyaṃ ārabhati samārabhati āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tena vuccati “vīriyaṃ ārabhatī”ti.
“Cittaṃ paggaṇhātī”ti. Tattha katamaṃ cittaṃ? Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … tajjāmanoviññāṇadhātu—idaṃ vuccati “cittaṃ”. Imaṃ cittaṃ paggaṇhāti sampaggaṇhāti upatthambheti paccupatthambheti. Tena vuccati “cittaṃ paggaṇhātī”ti.
“Padahatī”ti. Tattha katamaṃ sammappadhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—idaṃ vuccati “sammappadhānaṃ”. Avasesā dhammā sammappadhānasampayuttā.
Kathañca bhikkhu uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti … pe … “vāyamatī”ti … pe … “vīriyaṃ ārabhatī”ti … pe … “cittaṃ paggaṇhātī”ti … pe … “padahatī”ti. Tattha katamaṃ sammappadhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ— idaṃ vuccati “sammappadhānaṃ”. Avasesā dhammā sammappadhānasampayuttā.
Kathañca bhikkhu anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Chandaṃ janetī”ti … pe … “vāyamatī”ti … pe … “vīriyaṃ ārabhatī”ti … pe … “cittaṃ paggaṇhātī”ti … pe … “padahatī”ti. Tattha katamaṃ sammappadhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ— idaṃ vuccati “sammappadhānaṃ”. Avasesā dhammā sammappadhānasampayuttā.
Kathañca bhikkhu uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
“Ṭhitiyā”ti. Yā ṭhiti so asammoso, yo asammoso so bhiyyobhāvo, yo bhiyyobhāvo taṃ vepullaṃ, yaṃ vepullaṃ sā bhāvanā, yā bhāvanā sā pāripūrī.
“Chandaṃ janetī”ti. Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando—ayaṃ vuccati “chando”. Imaṃ chandaṃ janeti sañjaneti uṭṭhapeti samuṭṭhapeti nibbatteti abhinibbatteti. Tena vuccati “chandaṃ janetī”ti.
“Vāyamatī”ti. Tattha katamo vāyāmo? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—ayaṃ vuccati “vāyāmo”. Iminā vāyāmena upeto hoti … pe … samannāgato. Tena vuccati “vāyamatī”ti.
“Vīriyaṃ ārabhatī”ti. Tattha katamaṃ vīriyaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—idaṃ vuccati “vīriyaṃ”. Imaṃ vīriyaṃ ārabhati samārabhati āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tena vuccati “vīriyaṃ ārabhatī”ti.
“Cittaṃ paggaṇhātī”ti. Tattha katamaṃ cittaṃ? Yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ … pe … tajjāmanoviññāṇadhātu—idaṃ vuccati “cittaṃ”. Imaṃ cittaṃ paggaṇhāti sampaggaṇhāti upatthambheti paccupatthambheti. Tena vuccati “cittaṃ paggaṇhātī”ti.
“Padahatī”ti. Tattha katamaṃ sammappadhānaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—idaṃ vuccati “sammappadhānaṃ”. Avasesā dhammā sammappadhānasampayuttā.
Tattha katamaṃ sammappadhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ—idaṃ vuccati “sammappadhānaṃ”. Avasesā dhammā sammappadhānasampayuttā.
3. Pañhāpucchaka
Cattāro sammappadhānā—idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya … pe … anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya … pe … uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.
Catunnaṃ sammappadhānānaṃ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā … pe … kati saraṇā, kati araṇā?
3.1. Tika
Siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. (2)
Anupādinnaanupādāniyā. (4)
Asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā. (5)
Siyā savitakkasavicārā, siyā avitakkavicāramattā, siyā avitakkaavicārā. (6)
Siyā pītisahagatā, siyā sukhasahagatā, siyā upekkhāsahagatā. (7)
Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā. (8)
Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā. (9)
Na maggārammaṇā, maggahetukā, siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā “maggādhipatino”ti. (16)
Siyā uppannā, siyā anuppannā, na vattabbā “uppādino”ti. (17)
Siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā. (18)
Na vattabbā “atītārammaṇā”tipi, “anāgatārammaṇā”tipi, “paccuppannārammaṇā”tipi. (19)
Siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā. (20)
Anidassanaappaṭighā. (22)
3.2. 3.2 Duka
3.2.1. Hetugocchaka
Na hetū. Sahetukā. Hetusampayuttā. Na vattabbā hetū ceva sahetukā cāti, sahetukā ceva na ca hetū. Na vattabbā hetū ceva hetusampayuttā cāti, hetusampayuttā ceva na ca hetū. Na hetū sahetukā.
3.2.2. Cūḷantaraduka
Sappaccayā. Saṅkhatā. Anidassanā. Appaṭighā. Arūpā. Lokuttarā. Kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā.
3.2.3. Āsavagocchaka
No āsavā. Anāsavā. Āsavavippayuttā. Na vattabbā āsavā ceva sāsavā cātipi, sāsavā ceva no ca āsavātipi. Na vattabbā “āsavā ceva āsavasampayuttā cā”tipi, “āsavasampayuttā ceva no ca āsavā”tipi. Āsavavippayuttā. Anāsavā.
8.3.2.4-- Saṃyojanagocchakādi
No saṃyojanā … pe … no ganthā … pe … no oghā … pe … no yogā … pe … no nīvaraṇā … pe … no parāmāsā … pe … sārammaṇā. No cittā. Cetasikā. Cittasampayuttā. Cittasaṃsaṭṭhā. Cittasamuṭṭhānā. Cittasahabhuno. Cittānuparivattino. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino. Bāhirā. No upādā. Anupādinnā.
8.3.2.11-- Upādānagocchakādi
No upādānā … pe … no kilesā … pe … na dassanena pahātabbā. Na bhāvanāya pahātabbā. Na dassanena pahātabbahetukā. Na bhāvanāya pahātabbahetukā. Siyā savitakkā, siyā avitakkā. Siyā savicārā, siyā avicārā. Siyā sappītikā, siyā appītikā. Siyā pītisahagatā, siyā na pītisahagatā. Siyā sukhasahagatā, siyā na sukhasahagatā. Siyā upekkhāsahagatā, siyā na upekkhāsahagatā. Na kāmāvacarā. Na rūpāvacarā. Na arūpāvacarā. Apariyāpannā. Niyyānikā. Niyatā. Anuttarā. Araṇāti.