Bhūmikasūtra
bhagavān rājagṛhe viharati veṇuvane kalandakanivāpe |
tena khalu samayenāyuṣmān bhūmiko rājagṛhe viharati gṛdhrakūṭe parvate |
atha saṃbahulā anyatīrthikaparivrājakā yenāyuṣmān bhūmikas tenopajagmuḥ | upetyāyuṣmatā bhūmikena sārdhaṃ saṃmukhaṃ saṃmodanīṃ saṃrañjanīṃ kathāṃ vividhām upasaṃhṛtyaikānte nyaṣīdan | ekāntanisaṇṇāḥ saṃbahulā anyatīrthikaparivrājakā āyuṣmantaṃ bhūmikam idam avocan |
pṛcchāma bho bhūmika kañcid eva pradeśam | saced avakāśaṃ kuryāḥ praśnasya vyākaraṇāya |
pṛcchata bhavantaḥ | śrutvā te vedayiṣyāmi |
kin nu bho bhūmika svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkham | avyākṛtam idaṃ bhadanta bhagavatā svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkham |
kin nu bho bhūmika parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhaduḥkham | etad api bhadanta avyākṛtaṃ bhagavatā parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhaduḥkham |
kin nu bho bhūmika svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkham iti pṛṣṭo ’vyākṛtam iti vadasi | parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhaduḥkham iti pṛṣṭo ’vyākṛtam iti vadasi | kathaṃ samutpannaṃ bhagavatā gautamena sukhaduḥkhaṃ prajñaptam |
pratītyasamutpannaṃ bhavanto bhagavatā sukhaduḥkhaṃ prajñaptam |
atha saṃbahulā anyatīrthikaparivrājakā āyuṣmato bhūmikasya bhāṣitaṃ nābhinandanti na pratikrośanti | anabhinandyāprakrośāś cotthāyāsanāt prakrāntāḥ |
tena khalu samayenāyuṣmāñ chāriputra āyuṣmato bhūmikasya nātidūre niṣaṇṇo ’bhūd anyataraṃ vṛkṣamūlaṃ niśritya |
athāyuṣmān bhūmiko ’ciraprakrāntān saṃbahulān anyatīrthikaparivrājakān viditvā yenāyuṣmāñ chāriputras tenopajagāma | upetya yāvad evāsyābhūt saṃbahulair anyatīrthikaparivrājakaiḥ sārdham antarākathāsamudāhāras tat sarvam āyuṣmataḥ śāriputrasya vistareṇārocayati | evaṃ cāha |
kaścid aham evam āyuṣmañ chāriputra vyākurvāṇo no ca bhagavantam abhyācakṣe | nātisarāmi | uktavādī cāhaṃ bhagavato dharmavādī ca | dharmasya cānudharmaṃ vyākaromi | na ca me kaścid āgacchet parataḥ sahadharmeṇa vādānuvādaṃ garhasthānīyo dharmaḥ |
tatthyaṃ tvam āyuṣman bhūmīka vyākurvāṇo no ca bhagavantam abhyākhyāsīḥ | nātisarasi | uktavādī ca tvaṃ bhagavato dharmavādī ca | dharmasya cānudharmaṃ vyākaroṣi | na ca te kaścid āgacchet parataḥ sahadharmeṇa vādānuvādaṃ garhasthānīyo dharmaḥ |
tat kasmād dhetoḥ | pratītyasamutpannam āyuṣman bhūmika bhagavatā sukhaduḥkhaṃ prajñaptam |
tatrāyuṣman bhūmika ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñapayanti tad api pratītyasamutpannam | tad bata pratītyasamutpannaṃ bhaviṣyati | nedaṃ sthānaṃ vidyate |
parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñapayanti tad api pratītyasamutpannam | tad bata pratītyasamutpannaṃ bhaviṣyeti | nedaṃ sthānaṃ vidyate |
tatrāyuṣman bhūmika ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñapayanti tad api sparśapratyayam | tad bata anyatrasparśāt pratisaṃvedayiṣyanti | nedaṃ sthānaṃ vidyate |
parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñāpayanti tad api sparśapratyayam | tad bata anyatrasparśāt pratisaṃvedayiṣyanti | nedaṃ sthānaṃ vidyate |
tena khalu samayenāyuṣmān ānanda āyuṣmataḥ śāriputrasya nātidūre niṣaṇṇo ’bhūd anyataraṃ vṛkṣamūlaṃ niśritya |
athāyuṣmān ānando yāvad evābhūd āyuṣmato bhūmikasyāyuṣmatā śāriputreṇa sārdham antarākathāsamudāhāras tat sarvam udgṛhya paryavāpya yena bhagavāṃs tenopajagāma | upetya bhagavatpādau śirasā vanditvaikānte ’sthāt | ekāntasthita āyuṣmān ānando yāvad evābhūd āyuṣmato bhūmikasyāyuṣmatā śāriputreṇā sārdham antarākathāsamudāhāras tat sarvaṃ bhagavato vistareṇārocayati |
evam ukto bhagavān āyuṣmantam ānandam idam avocat | sādhu sādhv ānanda paṇḍitaḥ śāriputro bhikṣuḥ | kālagatena praśnaḥ samyakprajñayā pṛṣṭena vyākṛtaḥ | icchāmi kaś ca śrāvakaḥ kālagatena praśnaṃ pṛṣṭo vyākuryāt tadyathā śāriputreṇa bhikṣuṇā vyākṛtaḥ |
eko ’yaṃ samayaḥ | rājagṛhe viharāmi girivraje | tatra mamānyatīrthikāḥ parivrājakā etad evārtham ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaṃ pṛṣṭavantaḥ | teṣāṃ mayā eṣa evārtho ebhiḥ padair ebhir vyañjanaiḥ praśnaḥ pṛṣṭena vyākṛtas tadyathā śāriputreṇa bhikṣuṇā |
tatra ye kecic chramaṇabrāhmaṇāḥ svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñapayanti tān aham upasaṃkramāmi | upasaṃkramyaivaṃ vadāmi | satyaṃ kila bhavantaḥ svayaṃkṛtaṃ sukhaduḥkhaṃ prajñapayanti | te mayā pṛṣṭā evam iti pratijānanti | tān aham evaṃ vadāmi | asty etad bhadanta evam ucyate | yat punar atra bhavantaḥ sthāmaśaḥ parāmṛśyābhiniviśyānuvyavaharanti | idam eva satyaṃ moham anyat | idam atrāhaṃ nānujānāmi |
tat kasmād dhetoḥ | anyathāsamutpannaṃ mayā bhavantaḥ sukhaduḥkhaṃ prajñaptam | te mama pṛcchanti | kathaṃ samutpannaṃ bhagavatā gautamena sukhaduḥkham prajñaptam | tān aham evaṃ vadāmi | pratītyasamutpannaṃ mayā sukhaduḥaṃ prajñaptam |
evaṃ parakṛtaṃ svayaṃkṛtañ ca parakṛtañ ca asvayaṃkāraparakārahetusamutpannaṃ sukhadukhaṃ prajñapayanti tān aham upasaṃkramāmi pūrvavad yāvat |
yathā khalv ahaṃ bhadanta bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi jātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇaṃ bhavati | nānyatrajātipratyayaṃ jarāmaraṇam | yāvad avidyāyāṃ satyāṃ saṃskārā bhavanti | nānyatrāvidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |