Netti

Paṭi­niddesa­vāra

Vibhaṅga 16

Samā­ropa­na­hā­ravi­bhaṅga

Tattha katamo samāropano hāro? “Ye dhammā yaṃmūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā”ti.

Ekasmiṃ padaṭṭhāne yattakāni padaṭṭhānāni otaranti, sabbāni tāni samāro­payitab­bāni. Yathā āvaṭṭe hāre bahukāni padaṭṭhānāni otarantīti. Tattha samāropanā catubbidhā padaṭṭhānaṃ, vevacanaṃ, bhāvanā, pahānamiti.

Tattha katamā padaṭṭhānena samāropanā?

“Sabbapāpassa akaraṇaṃ,
kusalassa upasampadā;
Sacitta­pari­yo­dāpa­naṃ,
etaṃ buddhāna sāsanan”ti.

Tassa kiṃ padaṭṭhānaṃ? Tīṇi sucaritāni—kāyasucaritaṃ vacīsucaritaṃ manosucaritaṃ—idaṃ padaṭṭhānaṃ; tattha yaṃ kāyikañca vācasikañca sucaritaṃ, ayaṃ sīlakkhandho. Manosucarite yā anabhijjhā abyāpādo ca, ayaṃ samā­dhik­khan­dho. Yā sammādiṭṭhi, ayaṃ paññākkhandho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ, tattha sīlakkhandho ca samā­dhik­khan­dho ca samatho, paññākkhandho vipassanā. Idaṃ padaṭṭhānaṃ, tattha samathassa phalaṃ rāgavirāgā cetovimutti, vipassanāya phalaṃ avijjāvirāgā paññāvimutti. Idaṃ padaṭṭhānaṃ.

Vanaṃ vanathassa padaṭṭhānaṃ. Kiñca vanaṃ? Ko ca vanatho? Vanaṃ nāma pañca kāmaguṇā, taṇhā vanatho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma nimittaggāho “itthī”ti vā “puriso”ti vā. Vanatho nāma tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅ­gā­naṃ anub­yañ­janag­gāho “aho cakkhu, aho sotaṃ, aho ghānaṃ, aho jivhā, aho kāyo” iti. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma cha ajjhat­tika­bāhirāni āyatanāni apariññātāni. Yaṃ tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ, ayaṃ vanatho. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Vanaṃ nāma anusayo. Vanatho nāma pariyuṭṭhānaṃ. Idaṃ padaṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā “chetvā vanañca vanathañcā”ti. Ayaṃ padaṭṭhānena samāropanā. (1)

Tattha katamā vevacanena samāropanā? Rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalaṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti aggaphalaṃ arahattaṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti kāma­dhātu­sa­matik­kama­naṃ; avijjāvirāgā paññāvimutti ­tedhā­tu­sa­matik­kama­naṃ. Idaṃ vevacanaṃ. Paññindriyaṃ, paññābalaṃ, adhipañ­ñā­sikkhā, paññākkhandho, dhamma­vicaya­sam­boj­jhaṅgo, upekkhā­sam­boj­jhaṅgo, ñāṇaṃ, sammādiṭṭhi, tīraṇā, santīraṇā, hirī, vipassanā, dhamme ñāṇaṃ, sabbaṃ, idaṃ vevacanaṃ. Ayaṃ vevacanena samāropanā. (2)

Tattha katamā bhāvanāya samāropanā? Yathāha bhagavā “tasmātiha tvaṃ bhikkhu kāye kāyānupassī viharāhi, ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhij­jhā­do­manas­saṃ”. Ātāpīti vīriyindriyaṃ. Sampajānoti paññindriyaṃ. Satimāti satindriyaṃ. Vineyya loke abhij­jhā­do­manas­santi samādhindriyaṃ. Evaṃ kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti. Kena kāraṇena? Ekalakkhaṇattā catunnaṃ indriyānaṃ. Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti. Catūsu sammap­pa­dhā­nesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti. Catūsu iddhipādesu bhāviyamānesu pañcindriyāni bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti. Evaṃ sabbe. Kena kāraṇena? Sabbe hi bodhaṅgamā dhammā bodhipakkhiyā niy­yāni­ka­lak­kha­ṇena ekalakkhaṇā, te ekalakkhaṇattā bhāva­nā­pāri­pūriṃ gacchanti. Ayaṃ bhāvanāya samāropanā. (3)

Tattha katamā pahānena samāropanā? Kāye kāyānupassī viharanto “asubhe subhan”ti vipallāsaṃ pajahati, kabaḷīkāro cassa āhāro pariññaṃ gacchati, kāmupādānena ca anupādāno bhavati, kāmayogena ca visaṃyutto bhavati, abhij­jhā­kāyagan­thena ca vippayujjati, kāmāsavena ca anāsavo bhavati, kāmoghañca uttiṇṇo bhavati, rāgasallena ca visallo bhavati, rūpūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, rūpadhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca chandāgatiṃ gacchati.

Vedanāsu vedanānupassī viharanto “dukkhe sukhan”ti vipallāsaṃ pajahati, phasso cassa āhāro pariññaṃ gacchati, bhavūpādānena ca anupādāno bhavati, bhavayogena ca visaṃyutto bhavati, ­byāpāda­kā­yagan­thena ca vippayujjati, bhavāsavena ca anāsavo bhavati, bhavoghañca uttiṇṇo bhavati, dosasallena ca visallo bhavati, vedanūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, vedanādhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca dosāgatiṃ gacchati.

Citte cittānupassī viharanto “anicce niccan”ti vipallāsaṃ pajahati, viññāṇaṃ cassa āhāro pariññaṃ gacchati, diṭṭhupādānena ca anupādāno bhavati, diṭṭhiyogena ca visaṃyutto bhavati, sīlab­bata­parāmā­sa­kāyagan­thena ca vippayujjati, diṭṭhāsavena ca anāsavo bhavati, diṭṭhoghañca uttiṇṇo bhavati, mānasallena ca visallo bhavati, saññūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, saññādhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca bhayāgatiṃ gacchati.

Dhammesu dhammānupassī viharanto “anattani attā”ti vipallāsaṃ pajahati, manosañcetanā cassa āhāro pariññaṃ gacchati, attavā­du­pādā­nena ca anupādāno bhavati, avijjāyogena ca visaṃyutto bhavati, idaṃsac­cābhini­ve­sa­kāyagan­thena ca vippayujjati, avijjāsavena ca anāsavo bhavati, avijjoghañca uttiṇṇo bhavati, mohasallena ca visallo bhavati, saṅkhārūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati, saṅ­khā­ra­dhātu­yaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca mohāgatiṃ gacchati. Ayaṃ pahānena samāropanā. (4)

Tenāha āyasmā mahākaccāyano—

“Ye dhammā yaṃmūlā,
Ye cekatthā pakāsitā muninā;
Te samāro­payitabbā,
Esa samāropano hāro”ti.

Niyutto samāropano hāro.
Niṭṭhito ca hāravibhaṅgo.