Tattha katamo yuttihāro? “Sabbesaṃ hārānan”ti, ayaṃ yuttihāro. Kiṃ yojayati? Cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṃghāpadeso sam­bahu­lat­therā­padeso ekat­therā­padeso. Ime cattāro mahāpadesā, tāni padabyañjanāni sutte otārayitabbāni, vinaye sandas­sayitab­bāni, dhammatāyaṃ upa­nikkhi­pi­tabbāni.

Katamasmiṃ sutte otārayitabbāni? Catūsu ariyasaccesu. Katamasmiṃ vinaye sandas­sayitab­bāni? Rāgavinaye dosavinaye mohavinaye. Katamissaṃ dhammatāyaṃ upa­nikkhi­pi­tabbāni? Paṭic­ca­samup­pāde. Yadi catūsu ariyasaccesu avatarati, kilesavinaye sandissati, dhammatañca na vilometi, evaṃ āsave na janeti. Catūhi mahāpadesehi yaṃ yaṃ yujjati, yena yena yujjati, yathā yathā yujjati, taṃ taṃ gahetabbaṃ.

Pañhaṃ pucchitena kati padāni pañheti padaso pari­yogā­hi­tabbaṃ vicetabbaṃ? Yadi sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha cattāri padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha tīṇi padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha dve padāni ekaṃ atthaṃ abhivadanti, eko pañho. Atha ekaṃ padaṃ ekaṃ atthaṃ abhivadati, eko pañho. Taṃ upapa­rikkha­mānena aññātabbaṃ kiṃ ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu imesaṃ dhammānaṃ eko attho byañjanameva nānanti. Yathā kiṃ bhave? Yathā sā devatā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati.

“Kenassub­bhāhato loko,
kenassu parivārito;
Kena sallena otiṇṇo,
kissa dhūpāyito sadā”ti.

Imāni cattāri padāni pucchitāni. Te tayo pañhā kathaṃ ñāyati? Bhagavā hi devatāya visajjeti.

“Maccu­nābbhā­hato loko,
jarāya parivārito;
Taṇhāsallena otiṇṇo,
icchādhūpāyito sadā”ti.

Tattha jarā ca maraṇañca imāni dve saṅkhatassa saṅ­kha­ta­lak­kha­ṇāni. Jarāyaṃ ṭhitassa aññathattaṃ, maraṇaṃ vayo. Tattha jarāya ca maraṇassa ca atthato nānattaṃ. Kena kāraṇena, gabbhagatāpi hi mīyanti, na ca te jiṇṇā bhavanti. Atthi ca devānaṃ maraṇaṃ, na ca tesaṃ sarīrāni jīranti. Sakkateva jarāya paṭikammaṃ kātuṃ, na pana sakkate maraṇassa paṭikammaṃ kātuṃ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā. Yaṃ panāha taṇhāsallena otiṇṇoti dissanti vītarāgā jīrantāpi mīyantāpi. Yadi ca yathā jarāmaraṇaṃ, evaṃ taṇhāpi siyā. Evaṃ sante sabbe yobbanaṭṭhāpi vigatataṇhā siyuṃ. Yathā ca taṇhā dukkhassa samudayo, evaṃ jarāmaraṇampi siyā dukkhassa samudayo, na ca siyā taṇhā dukkhassa samudayo, na hi jarāmaraṇaṃ dukkhassa samudayo, taṇhā dukkhassa samudayo. Yathā ca taṇhā maggavajjhā, evaṃ jarāmaraṇampi siyā maggavajjhaṃ. Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṃ. Yadi ca sandissati yutti­sa­mārūḷ­haṃ atthato ca aññattaṃ, byañjanatopi gavesitabbaṃ.

Salloti vā dhūpāyananti vā imesaṃ dhammānaṃ atthato ekattaṃ. Na hi yujjati icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ. Taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca upanāho ca uppajjati. Imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ.

Yaṃ panidaṃ bhagavatā dvīhi nāmehi abhilapitaṃ icchātipi taṇhātipi, idaṃ bhagavatā bāhirānaṃ vatthūnaṃ ārammaṇavasena dvīhi nāmehi abhilapitaṃ icchātipi taṇhātipi, sabbā hi taṇhā ajjho­sā­na­lak­kha­ṇena ekalakkhaṇā. Yathā sabbo aggi uṇhat­ta­lak­kha­ṇena ekalakkhaṇo, api ca upādānavasena aññamaññāni nāmāni labhati, kaṭṭhaggītipi tiṇaggītipi saka­likag­gītipi gomayaggītipi thusaggītipi saṅkāraggītipi, sabbo hi aggi uṇhat­ta­lak­kha­ṇova. Evaṃ sabbā taṇhā ajjho­sā­na­lak­kha­ṇena ekalakkhaṇā, api tu āramma­ṇa­u­pādā­na­vasena aññamaññehi nāmehi abhilapitā icchāitipi taṇhāitipi salloitipi dhūpāyanāitipi saritāitipi visattikāitipi sinehoitipi kilamathoitipi latāitipi maññanāitipi bandhoitipi āsāitipi pipāsāitipi abhi­nanda­nā­itipi, iti sabbā taṇhā ajjho­sā­na­lak­kha­ṇena ekalakkhaṇā. Yathā ca vevacane vuttā.

“Āsā ca pihā abhinandanā ca,
Anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;
Aññāṇa­mūlap­pabhavā pajappitā,
Sabbā mayā byantikatā samūlikā”ti.

Taṇhāyetaṃ vevacanaṃ. Yathāha bhagavā—rūpe, tissa, avigatarāgassa avi­ga­tac­chan­dassa avigatapemassa avi­gata­pipāsassa avigata­pari­ḷāhassa. Evaṃ vedanāya saññāya saṅkhāresu viññāṇe avigatarāgassa avi­ga­tac­chan­dassa avigatapemassa avi­gata­pipāsassa avigata­pari­ḷāhassa sabbaṃ suttaṃ vitthāretabbaṃ. Taṇhāyetaṃ vevacanaṃ, evaṃ yujjati.

Sabbo dukkhūpacāro kāmataṇ­hā­saṅ­khā­ra­mūlako, na pana yujjati sabbo nibbidūpacāro kāmataṇ­hā­parik­khā­ra­mūlako. Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabbaṃ.

Yathā hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa asubhaṃ desayati, dosacaritassa bhagavā puggalassa mettaṃ desayati. Mohacaritassa bhagavā puggalassa paṭic­ca­samup­pādaṃ desayati. Yadi hi bhagavā rāgacaritassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ deseyya. Sukhaṃ vā paṭipadaṃ dandhābhiññaṃ sukhaṃ vā paṭipadaṃ khippābhiññaṃ vipassa­nā­pubbaṅ­gamaṃ vā pahānaṃ deseyya, na yujjati desanā. Evaṃ yaṃ kiñci rāgassa anu­lomap­pahānaṃ dosassa anu­lomap­pahānaṃ mohassa anu­lomap­pahānaṃ. Sabbaṃ taṃ vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbaṃ. Yāvatikā ñāṇassa bhūmi.

Mettāvihārissa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Karuṇā­vihārissa sato vihesā cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vihesā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Muditā­vihārissa sato arati cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, arati pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Upekkhā­vihārissa sato rāgo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, rāgo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Animitta­vihārissa sato nimittānusārī tena teneva viññāṇaṃ pavattatīti na yujjati desanā, nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā. Asmīti vigataṃ ayamahamasmīti na samanupassāmi. Atha ca pana me kismīti kathasmīti vicikicchā kathaṃ­kathā­sallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti na yujjati desanā, vicikicchā kathaṃ­kathā­sallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā.

Yathā vā pana paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa sato ­kāmarā­gab­yāpādā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Vitak­ka­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato vitak­ka­vicāra­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Upekkhā­su­kha­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato pīti­su­kha­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā, upekkhā­sati­pāri­suddhi­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sato upekkhā­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Ākāsānañ­cāyata­na­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā.

Ākāsānañ­cāyata­naṃ samāpannassa sato rūpasahagatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samāpannassa sato ākāsānañ­cāyata­na­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Ākiñ­cañ­ñā­yatana­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samāpannassa sato viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saha­gatā sañ­ñāmana­sikārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­na­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ samāpannassa sato saññūpacārā visesāya saṃvattantīti na yujjati desanā, hānāya saṃvattantīti yujjati desanā. Saññā­ve­dayi­ta­nirodha­saha­gatā vā sañ­ñāmana­sikārā hānāya saṃvattantīti na yujjati desanā, visesāya saṃvattantīti yujjati desanā. Kalla­tā­pari­citaṃ cittaṃ na ca abhinīhāraṃ khamatīti na yujjati desanā, kalla­tā­pari­citaṃ cittaṃ atha ca abhinīhāraṃ khamatīti yujjati desanā.

Evaṃ sabbe navasuttantā yathādhammaṃ yathāvinayaṃ yathā­satthu­sāsanaṃ sabbato vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. Tenāha āyasmā mahākaccāyano “sabbesaṃ hārānaṃ yā bhūmi yo ca gocaro tesan”ti.

Niyutto yutti hāro.