Arthaviniścayasūtram
12. Catasraḥ Samādhi-Bhāvanāḥ
Tatra bhikṣavaḥ katamāś-catastraḥ samādhi-bhāvanāḥ?
- Asti bhikṣavaḥ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā | kāma-rāga-prahāṇāya saṁvartate ||
- Asti bhikṣavaḥ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā | dṛṣṭi-dharma-sukha-vihārāya saṁvartate ||
- Asti bhikṣavaḥ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā | jñāna-darśana-pratilambhāya saṁvartate ||
- Asti bhikṣavaḥ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā | prajñā-pratilambhāya saṁvartate ||
12.1 Kāma-Rāga-Prahāṇāya
Tatra bhikṣavaḥ katamā samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā | kāma-rāga-prahāṇāya saṁvartate?
Iha bhikṣavo bhikṣur-aranya-gato vā, vṛkṣa-mūla-gato vā, śūnyāgāra-gato vā | imam-eva kāyam-urdhaṁ—yāvat-pāda-talādhaḥ keśa-matthakāt, tvak-paryantaṁ | yathāvasthitaṁ, yathā-praṇihitaṁ, pūrṇaṁ nānā-prakārasyāśucer-yathā-bhūtaṁ samyak prajñayā pratyavekṣate:
Santi asmiṁ kāye:
Keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajo, malaṁ, tvak | māṁsam, asthi, snāyuḥ, śirā, vṛkkā | hṛdayaṁ, plīhā, klomakam, antrāṇi, antraguṇāḥ, āmāśaya, pakvāśaya | udaryaṁ, yakṛt, purīṣam | aśru, svedaḥ, kheḍaḥ, siṁhāṇako, vasā, lasikā | majjā, medaḥ, pittaṁ, śleṣmā, pūyaṁ | śoṇitaṁ, mastakaṁ, mastaka-luṅgam-iti | pūrṇaṁ nānā-prakārasyāśucer-yad-bhūtaṁ pratyavekṣate | Tad-yathā bhikṣava ubhayato dvāra-vinirmuktaṁ koṣṭhāgāraṁ | paripūrṇaṁ nānā-prakārasya sasya-jātasya:
dhānya-tila-sarṣapa-mudga-yava-māṣāṇām | tac-cakṣuṣmān puruṣo vyavalokayan jānīyād:
imāni śūka-dhānyāni, imāni phala-dhānyāni | evam-eva bhikṣavo bhikṣur-imam-eva kāyaṁ—yathāvasthitaṁ yathāpraṇihitaṁ yāvat pratyavekṣate ||
Iyaṁ bhikṣavaḥ samādhi-bhāvanā āsevitā bahulīkṛtā | kāma-rāga-prahāṇāya saṁvartate ||
12.2 Dṛṣṭa-Dharma-Sukha-Vihārāya
Tatra bhikṣavaḥ katamā samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭa-dharma-sukha-vihārāya saṁvartate?
Iha bhikṣavo bhikṣur-aranya-gato vā, vṛkṣa-mūla-gato vā, śūnyāgāra-gato vā | imam-eva kāyam-adhyātmaṁ vivekajena samādhijena prīti-sukhena abhiṣyandati | paripūrayati, pariprīṇayati, parisphūrati ||
Tasya nāsti sarvataḥ kāyād-asphuṭaṁ bhavaty-asphūraṇīyaṁ | yad-uta, adhyātmaṁ vivekajena samādhijena prīti-sukhena ||
Tad-yathāpi nāma bhikṣavaḥ | utpalāni vā padmāni vā kumudāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni | udake vṛddhāni, udake magnāni, sarvāṇi tāni śītalena | vāriṇā ’bhiṣyanditāni pariṣyanditāni paripūritāni pariprīṇitāni parisphūritāni | evam-eva bhikṣavo bhikṣur-araṇyagato vā vṛkṣa-mūla-gato vā śūnyāgāra-gato vā | imam-eva kāyam-adhyātmaṁ vivekajena samādhijena prīti-sukhena abhiṣyandati | paripūrayati, pariprīṇayati, parisphūrati ||
Tasya nāsti sarvataḥ kāyād-asphuṭaṁ bhavaty-asphūraṇīyaṁ yad-uta adhyātmaṁ vivekajena prīti-sukhena ||
Iyaṁ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭa-dharma-sukha-vihārāya saṁvartate ||
12.3 Jñāna-Darśana-Pratilambhāya
Tatra bhikṣavaḥ katamā samādhi-bhāvanā āsevitā | bhāvitā bahulīkṛtā jñāna-darśana-pratilambhāya saṁvartate?
Iha bhikṣavo bhikṣuṇā ālokasaṁjñā sādhu ca suṣṭhu ca sugṛhītā bhavati | sumanasikṛtā sudṛṣṭā supratividdhā | divasa-saṁjñādhiṣṭhitā samaprabhāsaṁ cittaṁ bhāvayati; yathā divā tathā rātrau, yathā rātrau tathā divā; yathā pūrvaṁ tathā paścāt, yathā paścāt-tathā; yathādhastat tathaivordhvaṁ, yathaivordhvaṁ tathādhaḥ ||
Iti vivṛtena cetasā ’paryavanaddhena | divasa-saṁjñādhiṣṭhitaṁ samaprabhāsaṁ cittaṁ bhāvayati | sarvāvantam-iti lokam ||
Tad-yathāpi nāma bhikṣavo grīṣmāṇāṁ paścime māse vyabhre dine vigatabalāhake nabhasi | madhyāhnakālasamaye yāvad-ālokapariśuddho bhavati | paryavadātaḥ prabhāsvaraḥ, na cāsyāndhakārārpitatvaṁ bhavati | evam-eva bhikṣavo bhikṣuṇā ālokasaṁjñā sādhu ca suṣṭhu ca sugṛhīto bhavati | sumanasikṛtā sudṛṣṭā supratividdhā | divasa-saṁjñādhiṣṭhitā samaprabhāsaṁ cittaṁ bhāvayati | yathā divā tathā rātrau, yathā rātrau tathā divā; yathā pūrvaṁ tathā paścāt, yathā paścāt-tathā; yathādhastathaivordhvaṁ, yathaivordhvaṁ tathādhaḥ ||
Iti vivṛtena cetasā ’paryavanaddhena | divasa-saṁjñādhiṣṭhitena samaprabhāsaṁ cittaṁ bhāvayati ||
Iyaṁ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā jñāna-darśana-pratilambhāya saṁvartate ||
12.4 Prajñā-Pratilambhāya
Tatra bhikṣavaḥ katamā samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā prajñā-pratilambhāya saṁvartate?
Iha bhikṣavo bhikṣur-araṇyagato (vā) vṛkṣa-mūla-gato vā śūnyāgāra-gato vā | sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam-eva saumanasya-daurmanasyayor-astaṅgamād | aduḥkhāsukham-upekṣā-smṛti-pariśuddhaṁ | caturthaṁ dhyānam-upasaṁpadya viharati ||
Iyaṁ samādhi-bhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā prajñā-pratilambhāya saṁvartate ||
Imāś-catasraḥ samādhi-bhāvanāḥ ||