Arthaviniścayasūtram
5. Dvā-Daśāṅga-Pratītya-Samutpādaḥ
Tatra bhikṣavaḥ katamo dvā-daśāṅgaḥ pratītya-samutpādaḥ?
Yad-uta:
Asmiṁ sat-idaṁ bhavati, asyotpādād-idam-utpadyate ||
Yad-uta:
- Avidyā-pratyayāḥ saṁskārāḥ |
- saṁskāra-pratyayaṁ vijñānaṁ |
- vijñāna-pratyayaṁ nāma-rūpaṁ |
- nāma-rūpa-pratyayaṁ ṣaḍ-āyatanaṁ |
- ṣaḍ-āyatana-pratyayaḥ sparśaḥ |
- sparśa-pratyayā vedanā |
- vedanā-pratyayā tṛṣṇā |
- tṛṣṇā-pratyayam-upādānaṁ |
- upādāna-pratyayo bhavaḥ |
- bhava-pratyayā jātiḥ |
- jāti-pratyayā
- jarā-maraṇa-śoka-parideva-duḥkha-daurmanasyopāyāsā saṁbhavanti | evam-asya kevalasya mahato duḥkha-skandhasya samudayo bhavati ||
- Avidyā-nirodhāt-saṁskāra-nirodhaḥ |
- saṁskāra-nirodhād-vijñānā-nirodhaḥ |
- vijñāna-nirodhān-nāma-rūpa-nirodhaḥ |
- nāma-rūpa-nirodhāt-ṣaḍ-āyatana-nirodhaḥ |
- ṣaḍ-āyatana-nirodhāt-sparśa-nirodhaḥ |
- sparśa-nirodhād vedanā-nirodhaḥ |
- vedanā-nirodhāt-tṛṣṇā-nirodhaḥ |
- tṛṣṇā-nirodhād-upādāna-nirodhaḥ |
- upādāna-nirodhād bhava-nirodhaḥ |
- bhava-nirodhāj-jāti-nirodhaḥ |
- jāti-nirodhāj-
- jarā-maraṇa-śoka-parideva-duḥkha-daurmanasyopāyāsā nirudhyante | evam-asya kevalasya mahato duḥkha-skandhasya nirodho bhavati ||
5.1 Avidyā
Tatra katamā avidyā?
Yad-uta:
Pūrvānte ’jñānam, aparānte ’jñānam, pratyupante ’jñānam; adhyātme ’jñānam, bahirdhā ’jñānam, adhyātma-bahirdhā ’jñānam; karmaṇy-ajñānam, vipāke ’jñānam, karma-vipāke ’jñānam; sukṛte ’jñānam, duṣkṛte ’jñānam, sukṛta-duṣkṛte ’jñānam; hetāvajñānam, phale ’jñānam, hetu-phale ’jñānam; hetu-samutpanneṣu dharmeṣv-ajñānam, pratītya-samutpādeṣv-ajñānam |
pratītya-samutpanneṣu dharmeṣu ajñānam; Buddhe ’jñānam, Dharme ’jñānam, Saṁghe ’jñānam; duḥkhe ’jñānam, samudaye ’jñānam, nirodhe ’jñānam, mārge ’jñānam; kuśalākuśaleṣu dharmeṣu ajñānam | sāvadyānavadyeṣu dharmeṣu ajñānam | sevitavyāsevitavyeṣu dharmeṣu ajñānam | hīna-praṇīteṣu kṛṣṇa-śukleṣu dharmeṣu ajñānam ||
Ṣaṭsu vā sparśāyataneṣu | yathā-bhūtam-ajñānam-adarśanam-anabhisamayas-tamaḥ | saṁmoho ’vidyāndhakāram ||
Iyam-ucyate ’vidyeti ||
5.2 Saṁskārā
Avidyā-pratyayāḥ saṁskārā iti ||
Saṁskārāḥ katame?
Trayaḥ saṁskārāḥ:
- Kāya-saṁskāraḥ
- vāk-saṁskāraḥ
- manaḥ-saṁskāraḥ ||
Kāya-saṁskāraḥ katamaḥ?
Āśvāsaḥ praśvāsaḥ, kāyiko hyeṣa dharmaḥ | kāya-niśritaḥ, kāya-pratibaddhaḥ, kāyaṁ niśritya vartate ||
Tasmād-āśvāsaḥ praśvāsaḥ kāya-saṁskāra ity-ucyate ||
Vāk-saṁskāraḥ katamaḥ?
Vitarkya vicārya vācaṁ bhāṣate, nāvitarkya, nāvicārya ||
Tasmād-vitarka-vicāro vāk-saṁskāra ity-ucyate ||
Manaḥ-saṁskāraḥ katamaḥ?
Raktasya yā cetanā, dviṣusya yā cetanā, mūḍhasya yā cetanā | caitasiko hyeṣa dharmaḥ | citta-niśritaḥ citta-pratibaddhaḥ, cittaṁ niśritya pravartate ||
Tasmāc-cetanā manaḥ-saṁskāra ity-ucyate ||
Ime bhikṣavaḥ trayaḥ saṁskārā ucyante ||
5.3 Vijñānam
Saṁskāra-pratyayaṁ vijñānam-iti ||
Vijñānaṁ katamat?
Ṣaḍ vijñāna-kāyāḥ ||
Katame ṣaṭ?
Tad-yathā:
- Cakṣur-vijñānaṁ |
- śrotra-vijñānaṁ |
- ghrāṇa-vijñānaṁ |
- jihvā-vijñānaṁ |
- kāya-vijñānaṁ |
- mano-vijñānam ||
Ime ṣaḍ vijñāna-kāyā vijñānam-ity-ucyante ||
5.4 Nāma-Rūpam
Vijñāna-pratyayaṁ nāma-rūpam-iti ||
Tatra kataman-nāma?
Catvāro ’rūpiṇaḥ skandhāḥ ||
Katame catvāraḥ?
- Vedanā-skandhaḥ |
- saṁjñā-skandhaḥ |
- saṁskāra-skandhaḥ |
- vijñāna-skandhaḥ | Idaṁ nāma ||
Rūpaṁ katamat?
Yat-kiṁcid-rūpam | sarvaṁ tat: catvāri mahā-bhūtāni | catvāri ca mahā-bhūtāny-upādāya ||
Katamāni catvāri?
Tad-yathā:
- Pṛthivī-dhātuḥ |
- ab-dhātuḥ |
- tejo-dhātuḥ |
- vāyu-dhātuś-ca ||
Pṛthivī-dhātuḥ katamaḥ?
Yad gurutvaṁ kakkhaṭatvaṁ ca ||
Ab-dhātuḥ katamaḥ?
Yad dravatvam-abhiṣyandanatvaṁ ca ||
Tejo-dhātuḥ katamaḥ?
Yad-uṣṇatvaṁ ca paripācanatvaṁ ca ||
Vāyu-dhātuḥ katamaḥ?
Yad-ākuñcana-prasāraṇa-laghu-samudīraṇatvaṁ ca ||
Yad-idaṁ rūpaṁ pūrvakaṁ ca nāma ||
Tad-ubhayam-ekatrābhisaṁkṣipya nāma-rūpam-ity-ucyate ||
5.5 Ṣaḍ-Āyatanam
Nāma-rūpa-pratyayaṁ ṣaḍ-āyatanam-iti ||
Ṣaḍ-āyatanaṁ katamat?
Ṣaḍ-ādhyātmikāny-āyatanāni ||
Tad-yathā:
- Cakṣur-āyatanaṁ |
- śrotrāyatanaṁ |
- ghrāṇāyatanaṁ |
- jihvāyatanaṁ |
- kāyāyatanaṁ |
- mana āyatanam ||
Idam-ucyate ṣaḍ-āyatanam ||
5.6 Sparśa
Ṣaḍ-āyatana-pratyayaḥ sparśa iti ||
Sparśaḥ katamaḥ?
Ṣaṭ sparśa-kāyāḥ ||
Katame ṣaḍ?
- Cakṣu-saṁsparśaḥ |
- śrotra-saṁsparśaḥ |
- ghrāṇa-saṁsparśaḥ |
- jihvā-saṁsparśaḥ |
- kāya-saṁsparśaḥ |
- manaḥ-saṁsparśa iti ||
Ayam-ucyate sparśaḥ ||
5.7 Vedanā
Sparśa-pratyayā vedaneti ||
Vedanā katamā?
Ṣaḍ vedanā-kāyāḥ ||
Katame ṣaḍ?
{1} Cakṣuḥ-saṁsparśajā vedanā | sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca | evaṁ {2-6} śrotra-ghrāṇa-jihvā-kāya-manaḥ-saṁsparśajā vedanā | sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca ||
Iyam-ucyate vedanā ||
5.8 Tṛṣṇā
Vedanā-pratyayā tṛṣṇeti ||
Tṛṣṇā katamā?
Ṣaṭ tṛṣṇā-kāyāḥ | Katame ṣaṭ?
- Rūpa-tṛṣṇā |
- śabda-tṛṣṇā |
- gandha-tṛṣṇā |
- rasa-tṛṣṇā |
- sparśa-tṛṣṇā |
- dharma-tṛṣṇeti ||
Iyam-ucyate tṛṣṇā ||
5.9 Upādānam
Tṛṣṇā-pratyayam-upādānam-iti ||
Upādānaṁ katamat?
Catvārupādānāni ||
Katamāni catvāri?
- Kāmopādānaṁ |
- dṛṣṭy-upādānaṁ |
- śīlavratopādānaṁ |
- ātmavādopādānaṁ ceti ||
Idam-ucyate upādānam ||
5.10 Bhava
Upādānapratyayo bhava iti ||
Bhavaḥ katamaḥ?
Trayo bhavāḥ ||
Katame trayaḥ?
Tad-yathā:
- Kāmabhavaḥ |
- rūpabhavaḥ |
- ārūpyabhavaḥ ||
Tad-yathā:
Narakāḥ
Uṣṇanarakāḥ aṣṭau ||
Katame ’ṣṭau?
Tad-yathā:
- Saṁjīvaḥ |
- kālasūtraḥ |
- saṁghātaḥ |
- rauravaḥ |
- mahārauravaḥ |
- tapanaḥ |
- pratāpanaḥ |
- avīciś-ca ||
Śītanarakā aṣṭau ||
(Katame ’ṣṭau?)
Tad-yathā:
- Arbudaḥ |
- nirarbudaḥ |
- aṭaṭaḥ |
- hahavaḥ |
- huhuvaḥ |
- utpalaḥ |
- padmaḥ |
- mahāpadmaḥ ||
- pretaḥ
- tiryaś-ca
- manuśyāḥ
- devāḥ ||
Ṣaṭ kāmāvacarāś-ca devāḥ ||
Katame ṣaṭ?
- Cātur-mahā-rājikāḥ |
- Trayas-triṁśāḥ |
- Yāmāḥ |
- Tuṣitāḥ |
- Nirmāṇa-ratayaḥ |
- Paranirmita-vaśavartino devāḥ ||
Tatra rūpa-bhavaḥ katamaḥ?
Tad-yathā:
- Brahma-kāyikāḥ |
- Brahma-purohitāḥ |
- Mahā-brahmāṇaḥ |
- Parīttābhāḥ |
- Apramāṇābhāḥ |
- Ābhāsvarāḥ |
- Parītta-Śubhāḥ |
- Śubha-Kṛtsnāḥ |
- Anabhrakāḥ |
- Puṇya-Prasavāḥ |
- Bṛhat-Phalāḥ
- Abṛhāḥ |
- Atapāḥ |
- Sudṛśāḥ |
- Sudarśanāḥ |
- Akaniṣṭhāś-ceti ||
Ārūpya-bhavaḥ katamāḥ?
Tad-yathā:
- Ākāśānantyāyatanaṁ |
- Vijñānānantyāyatanaṁ |
- Ākiṁcanyāyatanaṁ |
- Naivasaṁjñā-nāsaṁjñāyatanam ||
Ārūpiṇāṁ devānāṁ citta-mātra-dhyāyināṁ cātur-vidhopapattiḥ ||
Ayam-ucyate ārūpya-dhātuḥ ||
Ime trayo bhavāḥ ||
Ayam-ucyate bhavaḥ ||
5.11 Jātiḥ
Bhava-pratyayā jātir-iti ||
Jātiḥ katamā?
Yā [teṣāṁ] teṣāṁ sattvānāṁ tasmiṁs-tasmin sattva-nikāye jātiḥ, saṁjātiḥ, upapattiḥ, avakrāntiḥ, abhinirvṛttiḥ, prādurbhāviḥ | skandha-pratilambhaḥ, dhātu-pratilambhaḥ, āyatanānāṁ pratilambhaḥ | skandha-nāmābhinirvṛttiḥ, jīvitendriyasyodbhavaḥ | nikāya-sabhāga-tāyāḥ sama-vadhānam ||
Iyam-ucyate jātiḥ ||
5.12 Jarā-maraṇam
Jāti-pratyayaṁ jarā-maraṇam-iti ||
Jarā katamā?
Yat khālityaṁ pālityaṁ valīpracuratā jīrṇatā bhugnatā | kubja-gopānasī-vakratā khuru-khuru-niśvāsa-praśvāsa-kaṇṭhatā | tilakālopahvata-gātratā, daṇḍāvastambhanatā | purataḥ prāgbhāra-kāyatā, indriyāṇāṁ paripākaḥ | paribhedaḥ saṁskārāṇāṁ, purāṇībhāvo | jarjarībhāvaś-ca, dhandhatvaṁ mandatvaṁ | hāniḥ parihāṇiḥ ||
Iyam-ucyate jarā ||
Maraṇaṁ katamat?
Yat-teṣāṁ teṣaṁ sattvānāṁ tasmāt-tasmāt-sattva-nikāyāc-cyutiḥ | cyavanatā bhedaḥ antarhāṇiḥ | maraṇaṁ kāla-kriyā, āyuṣo hāniḥ, ūṣmaṇo hāniḥ jīvitendriyasya nirodhaḥ, skandhānāṁ nikṣepaḥ ||
Idam-ucyate maraṇam ||
Yad-etan-maraṇaṁ pūrvikā jarā | tad-ubhayam-ekatrābhisaṁkṣipya jarā-maraṇam-ity-ucyate ||
Ayaṁ bhikṣavo dvā-daśāṅgaḥ pratītya-samutpādaḥ ||