Lalitavistaraḥ |
17: duṣkaracaryāparivartaḥ saptadaśaḥ
tena khalu punarbhikṣavaḥ samayena rudrako nāma rāmaputro rājagṛhaṃ nāma mahānagaramupanisṛtya viharati sma mahatā śiṣyagaṇena sārdhaṃ saptabhiḥ śiṣyaśataiḥ | sa tebhyo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasahavratāyai dharmaṃ deśayati sma | adrākṣīt khalvapi bhikṣavo bodhisattvo rudrakaṃ rāmaputraṃ saṃghegaṇinaṃ gaṇācāryaṃ jñātamabhīpsitaṃ bahujanapūjitaṃ paṇḍitasaṃmatam | dṛṣṭvā cāsyaitadabhūt—ayaṃ khalvapi rudrako rāmaputraḥ saṃghegaṇī gaṇācāryaḥ jñāto ’bhīpsito bahujanapūjitaḥ paṇḍitasaṃmataḥ | sacedahamasyāntikamupasaṃkramya vratatapamārabheyam, naiṣa mamāntike viśiṣṭasaṃjño bhavennāpi pratyakṣajñānena jñāto bhavennāpi saṃskṛtānāṃ sāśravānāṃ sopādānānāṃ dhyānasamādhisamāpattīnāṃ doṣo datto bhavet | yannvahaṃ tathārupamupāyamupasaṃdarśayeyaṃ yenaite ca pratyakṣā bhaveyuḥ | dhyānagocarāṇāṃ ca samāpattyārambaṇānāṃ laukikasamādhīnāmaniḥsaraṇatā darśitā bhavet | yannvahaṃ rudrakasya rāmaputrasya sakāśamupasaṃkramya svasamādhiguṇaviśeṣodbhāvanārthaṃ śiṣyatvamabhyupagamya saṃskṛtasamādhīnāmasāratāmupadarśayeyamiti ||
atha khalu bhikṣavo bodhisattva idamarthavaśamadhikṛtya yena rudrako rāmaputrastenopasaṃkrāmat | upasaṃkramya rudrakaṃ rāmaputrametadavocat—kaste mārṣa śāstā, kasya vā dharmaṃ deśitamājānāsi?
ityevamukte rudrako rāmaputro bodhisattvamevamāha—na me mārṣa kaścicchāstā | api tu khalu punaḥ svayameva mayedaṃ samyagadhigatamiti | bodhisattva āha—kiṃ bhavatādhigatam? āha—naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattermārgaḥ | bodhisattva āha—labhemahi vayaṃ bhavataḥ sakāśādavavādānuśāsanīyasya samādhermārgam? āha—vāḍhamastviti | yāvaddatto ’vavādo ’bhūt ||
tato bodhisattva ekāntaṃ gatvā paryaṅkamābhujyopaviśati sma | samanantaropaviṣṭasya ca bodhisattvasya puṇyaviśeṣeṇa ca jñānaviśeṣeṇa ca pūrvasucaritacaryāphalaviśeṣeṇa ca sarvasamādhiparicayaviśeṣeṇa ca dhyānapramukhāni sarvāṇi laukikāni lokottarāṇi samāpattiśatānyāmukhībhavanti sma sākārāṇi soddeśāni yathāpi taccittavaśavartitvāt | atha ca bodhisattvaḥ smṛtaḥ saṃprajānan utthāyāsanādyena rudrako rāmaputrastenopasaṃkrāmat | upasaṃkramya rudrakaṃ rāmaputramevamāha astyanyo ’pi mārṣa kaściduttare naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattermārgaḥ? so ’bravīt—nāstīti ||
tato bodhisattvasyaitadabhavat—na khalu rudrakasyaivāsti śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ prajñā | mamāpyasti śraddhā vīryaṃ smṛtiḥ samādhiḥ prajñā |
atha bodhisattvo rudrakaṃ rāmaputramevamāha—mayāpyeṣa mārṣa dharmo ’dhigato yatra tvaṃ niryātaḥ | so ’vocat—tena hyāgaccha, tvaṃ cāhaṃ cemaṃ gaṇaṃ pariharāva iti | samānārthe ca bodhisattvaṃ sthāpayati sma ācāryasthāne ca | bodhisattva āha—naiṣa mārṣa mārgo nirvṛtaye na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na saṃbodhaye na śrāmaṇāya na brāhmaṇāya na nirvāṇāya saṃvartate ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvo rudrakasya rāmaputrasya saśiṣyasyāvarjanīkṛtva yāvadalamiti kṛtvā prakrāmat—alaṃ mamāneneti ||
tena khalu punaḥ samayena pañcakā bhadravargīyā rudrake rāmaputre brahmacaryaṃ caranti sma | teṣāmetadabhūt—yasya khalu vayamarthāya dīrgharātraṃ ghaṭāmahe udyujyāmahe, na ca śaknumo ’ntaṃ vā paryantaṃ cādhigantum, tacchramaṇena gautamenālpakakṛcchaṇādhigantuṃ sākṣātkṛtam | taccāsya na rocate | tathā cottari paryeṣate | niḥsaṃśayameṣa śāstā loke bhaviṣyati | yaccaiṣa sākṣātkariṣyati, tadasmabhyaṃ saṃvibhakṣyatīti | evaṃ vimṛṣya pañcakā bhadravargīyā rudrakarāmaputrasakāśādapakramya bodhisattvamanvabadhnan ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvo yathābhipretaṃ rājagṛhe vihṛtya magadheṣu cārikāṃ prakrāmat sārdhaṃ pañcakairbhadravargīyaiḥ ||
tena khalu punaḥ samayenāntarācca rājagṛhasya antarācca gayāyā yo ’nyatamo gaṇa utsavaṃ karoti sma, tena ca gaṇena bodhisattvo ’bhinimantrito ’bhūt vāsena bhaktena ca sārdhaṃ pañcakairbhadravargīyaiḥ ||
atha khalu bhikṣavo bodhisattvo magadheṣu caryāṃ caran yena māgadhakānāṃ gayā tāmanusṛtya tāmanuprāpto ’bhūt | tatra khalvapi bhikṣavo bodhisattvaḥ prahāṇārthī viharati sma gayāśīrṣe parvate | tatrāsya viharatastisra upamāḥ pratibhānti sma aśrutapūrvā anabhijñātapūrvāḥ | katamāstisraḥ? ye kecitte khalvapi śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo ’navakṛṣṭakāyā viharanti sma | kāmebhyo ’navakṛṣṭacittāśca viharanti sma | yāpi caiṣāṃ kāmeṣu nandiḥ kāmeṣu rāgaḥ kāmeṣu chandaḥ kāmeṣu tṛṣṇā kāmeṣu pipāsā kāmeṣu mūrchā kāmeṣu paridāhaḥ kāmeṣvadhyavasānatā, sāpyanupaśāntā | kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāmamanāpāṃ vedanāṃ vedayante | atha tarhi abhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum | tadyathāpi nāma puruṣo ’gnyarthī jyotirgaveṣī jyotiṃ paryeṣamāṇaḥ sa ārdraṃ kāṣṭhamādāya ārdrāṃ cottarāraṇīmudake prakṣipya mathnīyāt, abhavyo ’sāvagnimutpādayituṃ tejaḥ prāduṣkartum | evameva ya ime śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo ’navakṛṣṭakāyā anavakṛṣṭacittāśca viharanti, yāpyeṣāṃ kāmeṣu nandiḥ kāmeṣu rāgaḥ kāmeṣu chandaḥ kāmeṣu tṛṣṇā kāmeṣu pipāsā kāmeṣu mūrchā kāmeṣu paridāhaḥ kāmeṣvadhyavasānaṃ tadapyanupaśāntam | kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ vedayante | atha tarhi abhavyā evottarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum | iyaṃ bodhisattvasya prathamā upamā pratibhāti sma ||
bhūyaścāsyaitadabhūt—ya ime śramaṇabrāhmaṇāḥ kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyacittā viharanti, yāpi teṣāṃ kāmeṣu nandīti sarvaṃ kartavyaṃ yāvajjyotiṃ paryeṣata iti | sa ārdraṃ kāṣṭhamādāya sthale sthāpayitvā ārdrāṃ cottarāraṇiṃ mathnīyāt, abhavyo ’sāvagnimutpādayitum | evameva ye ime śramaṇabrāhmaṇā iti sarvaṃ pūrvavatkāryaṃ yāvadabhavyā uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum | iyaṃ dvitīyā upamā pratibhāti sma pūrvamaśrutā cāvijñātā ca ||
punaraparaṃ ya ime śramaṇabrāhmaṇā bhavantaḥ kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyacittā viharanti, yāpi teṣāṃ kāmeṣu nandiḥ | iti sarvaṃ peyālam | tadapyeṣāmupaśāntam | kiṃ cāpi te ātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāṃ tīvrāṃ kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ vedayante | atha khalu punarbhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum | tadyathāpi nāma iha syātpuruṣo ’gnyarthī jyotirgaveṣī jyotiḥ paryeṣamāṇaḥ, sa śuṣkaṃ kāṣṭhamādāya śuṣkāṃ cottarāraṇiṃ sthale pratiṣṭhāpya mathnīyāt, sa bhavyo ’gnimabhinirvartayituṃ tejaḥ prāduṣkartum | evameva ya ime bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā iti sarvaṃ yāvadvedanāṃ vedayanta iti | atha ca punarbhavyā eva te uttarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum | iyaṃ tṛtīyā upamā pratibhāti sma aśrutapūrvā ca avijñātapūrvā ca ||
atha khalu bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt—ahaṃ khalvetarhi kāmebhyo vyapakṛṣṭakāyo viharāmi vyapakṛṣṭacittaśca | yāpi me kāmeṣu nandīti sarvaṃ yāvattadapi me upaśāntam | kiṃ cāpi ahamātmopakramikāṃ śarīropatāpikāṃ duḥkhāmiti peyālaṃ yāvadvedanāṃ vedmi | atha khalvahaṃ bhavya evottarimanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣaṃ sākṣātkartum ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvo yathābhipretaṃ gayāyāṃ vihṛtya gayāśīrṣe parvate jaṅgāvihāramanucaṃkramyamāṇo yenorubilvā senāpatigrāmakastadanusṛtastadanuprāpto ’bhūt | tatrādrākṣīnnadīṃ nairañjanāmacchodakāṃ sūpatīrthāṃ prāsādikaiśca drumagulmairalaṃkṛtāṃ samantataśca gocaragrāmām | tatra khalvapi bodhisattvasya mano ’tīva prasannamabhūt—samo batāyaṃ bhūmipradeśo ramaṇīyaḥ pratisaṃlayanānurūpaḥ | paryāptamidaṃ prahāṇārthikakulaputrasya | ahaṃ ca prahāṇārthī | yannvahamihaiva tiṣṭheyam ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvasyaitadabhūt—pañcakaṣāyakāle ’hamiha jambudvīpe ’vatīrṇo hīnādhimuktikeṣu sattveṣvākīrṇatīrthyavargeṣu nānādṛṣṭipraskanneṣu kāyapiṇḍagrāhābhiniviṣṭeṣu nānāvidhaiścātāpanaparitāpanaiḥ kāyaśuddhiṃ paryeṣante, prajñāpayanti ca saṃmūḍhāḥ | tadyathā—mantravicārakairhastapralehakairnayācanakairanāmantraṇakairanekamūlikairamatsyamāṃsakairavārṣikaiḥ surātuṣodakarvajanairekatripañcasaptakulabhikṣāgrahaṇairmūlaphalaśaivālakakuśapatragomayagomūtrapāyasadadhisarpiḥ phāṇitāmapiṣṭakamabhakṣaṇapānaiḥ sārasikāpotakasaṃdaṃśikotsṛṣṭasaṃprakṣālakaiḥ | grāmyāraṇyābhiśca vṛttibhiḥ | govratamṛgaśvavarāhavānarahastivrataiśca sthānamaunavīrāsanaiśca ekālāpakairyāvatsaptālāpakaiḥ | ekabhaktā ekāhorātracāturthyapañcaṣaṭkālāntarāśca pakṣakṣapaṇamāsakṣapaṇacāndrāyaṇaiśca gṛdhrolūkapakṣadhāraṇaiśca phalamuñjāsanavalkaladarbhabalbajoṣṭrakambalājakambalakeśakambalacarmaniveśanaiśca ārdrapaṭāstopakajālaśayanaiśca bhasmaśarkarāpāṣāṇaphalakakaṇṭakatṛṇamusalaśayanāvākchirotkuṭukasthaṇḍilaśayanaiśca ekavāsadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptabahuvāsobhirnagnabhāvaiśca sthānāsthānavidhibhiśca dīrghakeśanakhaśmaśrujaṭāmakuṭadhāraṇaiśca ekakolatilataṇḍulāhāraiśca bhasmamasinirmālyoddhṛtatamorajapāṃśupaṅkaparimrakṣaṇaiśca lomamuñjakeśanakhacīvarapañjarakaraṅkadhāraṇaiśca uṣṇodakataṇḍulodakaparisrāvitakāmbalikasthālīpānīyapānaiśca aṅgāradhātukaṣāyatridaṇḍamuṇḍikakuṇḍikakapālakhaṭvāṅgadhāraṇaiśca śuddhiṃ pratyavagacchanti saṃmūḍhāḥ | dhūmapānāgnipānādityanirīkṣaṇapañcatapaikapādordhvabāhusthānaikacaraṇaiśca tapaḥ saṃcinvanti | tuṣādyaṅgāradāhanikumbhasādhanapakvaśilāpacanāgnijalapraveśanamarutīrthagamanamaraṇaiśceṣṭāṃ gatiṃ mṛgayante | oṃkāravaṣaṭkārasvadhākārasvāhākārāśīrvacanastuticayanāvāhanajapyamantrādhyayanadhāraṇakaraṇaiśca śuddhiṃ pratyavagacchanti | śuddhaṃ cātmānaṃ manyamānā imānāśrayante | tadyathā—brahmendrarudraviṣṇudevīkumāramātṛkātyāyanīcandrādityavaiśravaṇavaruṇavāsavāśvinaunāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragarākṣasapretabhūtakumbhāṇḍapārṣadagaṇapatipiśācāṃśca devarṣirājarṣibrahmarṣīśca namasyanti, teṣu ca sārasaṃjñino bhavanti | pṛthivyaptejovāyvākāśaṃ cāśrayante | girīnadīnadyutsasarohradataḍāgasāgarasaraḥpalvalapuṣkariṇīkūpavṛkṣagulmalatātṛṇasthāṇugoṣṭhaśmaśāna—catvaraśṛṅgāṭakāntarāpaṇamukhāni cāśrayante | gṛhastambhopalamusalāsidhanuparaśuśaraśaktitriśūlāṃśca namasyanti | dadhighṛtasarṣapayavapratisarādūrvāmaṇikanakarajatādibhiśca maṅgalaṃ pratyavagacchanti | evaṃvidhāni ime tīrthyāḥ kurvante, āśrayante ca saṃsārabhayabhītāḥ ||
iha ca kecitparatra manyante svargāpavargāvasmākametebhyo nirvartsyeta iti mithyāmārgaprayātā aśaraṇe śaraṇasaṃjñino ’maṅgalye maṅgalasaṃjñino ’śuddhyā śuddhiṃ manyatoyannvahaṃ tādṛśaṃ vratatapoviśeṣamālabheyaṃ yathā sarvaparapravādinaśca nigṛhītāḥ syuḥ, karmakriyāpraṇaṣṭānāṃ ca sattvānāṃ karmakriyāvipraṇāśamādarśayeyam | dhyānagocarāṇāṃ ca rūpāvacarāṇāṃ ca devānāṃ dhyānaviśeṣopadarśanādāvarjanaṃ kuryāmiti ||
iti hi bhikṣavo bodhisattva evaṃ cintayitvā ṣaḍvarṣikaṃ mahāghoraṃ vratatapaḥsuduṣkarātsuduṣkarāṃ duṣkaracaryāmālabhate sma | kena kāraṇenocyate duṣkaracaryeti? duṣkarakārikaiṣā, tenocyate duṣkaracaryeti | na sa kaścitsattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate manuṣyo vā amanuṣyo vā, yaḥ samarthastathārūpaṃ duṣkaraṃ caritum, anyatra caramabhavikādbodhisattvāt, ya āsphānakadhyānaṃ samāpadyate sma | kena kāraṇenocyate āsphānakamiti? sa caturthadhyānamādita eva samāpadyamāna āśvāsapraśvāsānuparodhayati saṃnirodhayati | akalpaṃ tad dhyānamavikalpamaniñjanamapanītamaspandanaṃ sarvatrānugataṃ ca sarvatra cāniśritam | na ca tad dhyānaṃ jātu kenacitsamāpannaṃ pūrvaṃ śaiṣyeṇa vā aśaiṣyeṇa vā pratyekabuddhena vā caryāpratipannena vā bodhisattvena | ataścāsphānakaṃ nāmocyate | ākāśamaspharaṇamakaraṇamavikaraṇaṃ tacca sarvaṃ spharatīti hyākāśasamaṃ tad dhyānam | tenocyate āsphānakamiti ||
atha khalu bhikṣavo bodhisattvo lokasyāścaryasaṃdarśanārthaṃ tīrthikānāṃ ca darpanirghātanārthaṃ parapravādināṃ ca nigrahārthaṃ devānāṃ cāvarjanārthamucchedaśāśvatavādināṃ ca sattvānāṃ krarmakriyāpraṇaṣṭānāṃ karmakriyāvatāraṇārthaṃ puṇyaphalodbhāvanārthaṃ jñānaphalasaṃdarśanārthaṃ dhyānāṅgavibhajanārtha kāyabalasthāmasaṃdarśanārthaṃ cittaśauryasaṃjananārthaṃ ca asaṃskṛtāyāṃ pṛthivyāṃ paryaṅkamābhujya niṣīdati sma | niṣadya ca svakāyaṃ cetasā nigṛhṇīte sma, niṣpīḍayati sma ||
tato me bhikṣavo haimantikāsvaṣṭakarātriṣu tathā kāyaṃ nigṛhṇato niṣpīḍayataḥ kakṣābhyāmapi svedāḥ praśravanti sma | lalāṭādapi svedāḥ praśravanti sma | bhūmau nipatanti sma avaśyāyanta ūṣmāyanto bāṣpāyantaḥ | tadyathāpi nāma balavān puruṣo durbalataraṃ puruṣaṃ grīvāyāṃ gṛhītvā niṣpīḍayet, evameva bhikṣava imaṃ kāyaṃ cetasā nigṛhṇato niṣpīḍayataḥ kakṣābhyāmapi svedāḥ praśravanti sma | lalāṭādapi svedāḥ praśravanti sma | bhūbhau nipatanti sma avaśyāyanta ūṣmāyanto bāṣpāyantaḥ ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—yannvahamāsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyeyam | tato me bhikṣava āsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyato mukhato nāsikātaścāśvāsapraśvāsā upaniruddhāvabhūtām | karṇachidrābhyāmuccaśabdā mahāśabdā niścaranti sma | tadyathāpi nāma karmāragagayā mathyamānāyāmuccaśabdo mahāśabdo niścarati, evameva me bhikṣavo mukhanāsikābhyāmāśvāsapraśvāsāvuparuddhāvabhūtāṃ śrotachidrābhyāmuccaśabdo mahāśabdo niścarati sma ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—yannvahaṃ bhūya āsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyeyamiti | tato me bhikṣavo mukhanāsikāśrotrāṇyuparuddhāni cābhūvan | teṣūparuddheṣu vāyururdhvaṃ śiraḥkapālamupanihanti sma | tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣaḥ kuṇḍayā śaktyā śiraḥkapālamupahanyād, evameva me bhikṣavo mukhanāsikāśrotreṣūparuddheṣu āśvāsapraśvāsā urdhvaṃ śiraḥkapālamupanighnanti sma ||
tāṃ cāvasthāṃ dṛṣṭvā bodhisattvasya tatra keciddevā evamāhu—kaṣṭaṃ bhoḥ kālagato batāyaṃ siddhārthaḥ kumāraḥ | apare evamāhuḥ—nāyaṃ kālagataḥ | api tudhyānavihāra eṣo ’rhatāmevaṃvidha iti | tasyāṃ ca velāyamimāṃ gāthāmabhāṣanta—
mā khalvayaṃ śākyanarendragarbho hyapūrṇasaṃkalpa ihaiva raṇye |
kṛtvā trilokaṃ dukhitaṃ hyanāthaṃ kālaṃ kariṣyatyakṛtārtha eva ||hā sattvasārā sadṛḍhapratijñā saddharmayajñena nimantritābhūt |
vayaṃ purā te tuṣiteṣu nāthā kva sā pratijñā tava śuddhasattva ||
atha te devaputrāstrāyatriṃśeṣu deveṣu gatvā māyādevyā evamarthaṃ śrāvayanti—kālagataḥ kumāraḥ | atha māyādevī apsarāgaṇaparivṛtā ardharātrasamaye nairañjanāyāstīre yena bodhisattvastenopasaṃkrāntā | sā paśyati sma bodhisattvaṃ śuṣkagātram | kālagatamiva dṛṣṭvā bāṣpagadgadakaṇṭhā roditumārabdhā | tasyāṃ ca velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata—
yadā jāto ’si me putra vane lumbinisāhvaye |
siṃhavaccāgṛhītastvaṃ prakrāntaḥ sapta padā svayam ||diśāṃ cālokya cature vācā te pravyāhṛtā śubhā |
iyaṃ me paścimā jātiḥ sā te na paripūritā ||asitenābhinirdiṣṭo buddho loke bhaviṣyasi |
kṣuṇṇaṃ vyākaraṇaṃ tasya na dṛṣṭā tena nityatā ||cakravartiśriyaṃ putra napi bhuktā manoramā |
na ca bodhimanuprāpto yāto ’si nidhanaṃ vane ||putrārthe kaṃ prapadyāmi kaṃ va krandāmi duḥkhitā |
ko me dadyekaputrasya kiṃcitprāṇasya jīvitam ||
bodhisattva āha—
kaiṣā ati tvāṃ karuṇaṃ rudāsi prakīrṇakeśā vinivṛttaśobhā |
putraṃ hyatīvā paridevayantī viceṣṭamānā dharaṇītalasthā ||
māyādevī āha—
mayā tu daśamāsāṃ vai kukṣau vajra ivā dhṛtaḥ |
sā te ’haṃ putrakā mātā vilapāmi suduḥkhitā ||
atha bodhisattva āśvāsayannuvāca—na bhetavyaṃ putralālase, śramaṃ te saphalaṃ kariṣyasi | amoghaṃ buddhaparityāgam | asitanirdeśaṃ ca vyaktaṃ kariṣyāmi | dīpaṃkarasya vyākaraṇaṃ vyaktīkariṣyāmi ca |
api śatadhā vasudhā vikīryeta meruḥ plave cāmbhasi ratnaśṛṅgaḥ |
candrārkatārāgaṇa bhū pateta pṛthajano naiva ahaṃ mriyeyam |
yasmānna śoko tvayi atra kāryo na vai cirād drakṣyasi buddhabodhim ||
sahaśravaṇādeva devī māyā saṃpraharṣitaromakūpajātā bodhisattvaṃ māndāravapuṣpairabhyavakirya tripradakṣiṇīkṛtvā divyatūryaiḥ saṃpravādyamānairyena svabhavanaṃ tenopajagāma ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—santyeke śramaṇabrāhmaṇā ye alpāhāratayā śuddhiṃ manyante | yannvahamalpāhāratayā pratipadyeyamiti | abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekamevādvitīyaṃ kolamāhāramāhartum | syātkhalu punarbhikṣavo yuṣmākaṃ eṣā buddhiḥ—mahattaraṃ tatra kāle kolamāsīditi | na khalvevaṃ draṣṭavyam | atha khalviyadeva tatra kāle kolamabhūt | tasya me bhikṣava ekameva kolamāhāramāharato ’dvitīyaṃ kāyo ’tyarthaṃ karśito ’bhūddurbalaḥ | tadyathāpi nāma bhikṣava āsītakīparvāṇi vā kālāparvāṇi vā, evameva me ’ṅgapratyaṅgānyabhūvan | tadyathāpi nāma karkaṭapārśukā, evameva me pārśukā abhūvan | tadyathāpi nāma vāhanakāraśālāyāṃ vā hastiśālāyāṃ vā jīrṇāyāmubhayato vivṛtāyāṃ gopānasyāntarikāśca virājante vyavabhāsante, evameva me pārśukā antaḥkāye ubhayato virājante sma vyavabhāsante sma | tadyathāpi nāma vartanyā veṇī unnatāvanatā bhavati samaviṣamā, evaṃ me pṛṣṭhīkaṇṭako ’bhūdunnatāvanataḥ samaviṣamaḥ | tadyathā tiktakālābustaruṇo lūna āmlāno bhavati saṃmlānaḥ samutpuṭakajātaḥ evameva śira āmlānamabhūtsaṃmlānaṃ samutpuṭakajātam | tadyathāpi nāma grīṣmāṇāṃ paścime māse kūpatārakā dūragatā bhavanti, kṛcchreṇa saṃprakāśyante, evameva me ’kṣitārakau duragatāvabhūtāṃ kṛcchreṇa saṃprakāśyete sma | tadyathāpi nāmājapadaṃ voṣṭrapadaṃ vā, evameva me kakṣākukṣivakṣādīnyabhūvan | tato yadāhaṃ bhikṣavaḥ pāṇinā kukṣiṃ spṛśāmīti pṛṣṭhikaṇṭakamevāsprākṣam | uttiṣṭhāmīti cābhisaṃskurvaṃstathaivāvakubjaḥ prayāmeṇa prāpatam | tataḥ kṛcchreṇotthito ’pi pāṃśukṛtāni gātrāṇi pāṇinā pramṛjato me pūtiromāṇi kāyācchīryante sma | yāpi me ’bhūtpaurāṇī śubhavarṇatanuḥ sāpyantaradhādyathāpīdaṃ rūkṣapradhānaṃ prahitātmanaḥ | sāmantāśca me gocaragrāmavāsina evaṃ saṃjānante sma—kālako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | śyāmako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | madguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | yāpyasyābhūtpaurāṇī śubhavarṇā nibhā, sāpyantarhitā ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—yannvahaṃ bhūyasyā mātrayālpāhāratayā pratipadyeyamiti | abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekameva taṇḍulamadvitīyamāhāramāhartum | syādbhikṣavo yuṣmākamevaṃ mahattaraṃ taṇḍulaṃ tasmin kāle ’bhūditi | na khalvevaṃ draṣṭavyam | athaitāvāneva tasmin kāle taṇḍulo ’bhūt | tasya me bhikṣava ekaṃ taṇḍulamāharataḥ kṣipraṃ kāyo ’bhūditi pūrvavadyāvanmadguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautama iti | yāpyasya sābhūtpaurāṇī śubhavarṇatanuḥ sāpyantarhiteti ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—yannvahaṃ bhūyasyā mātrayālpāhāratāyai pratipadyeyamiti | abhijānāmyahaṃ bhikṣava ekameva tilamadvitīyamāhāramāhārayitum | peyālaṃ | yāvatsāpyasya śubhavarṇatanurantarhiteti ||
tasya me bhikṣava etadabhūt—santyeke śramaṇabrāhmaṇā ye ’nāhāratayā śuddhiṃ manyante | yannvahaṃ sarveṇa sarvamanāhāratāyai pratipadyeyamiti | tato ’haṃ bhikṣavo ’nāhārasthito ’bhūvan | tasya me bhikṣavo ’nāhārasya kāyo ’tīva śuṣko ’bhūt kṛśo durbalaḥ, tadyathāpi nāma āsitakīparvāṇi vā kālāparvāṇi vā | tato dviguṇatriguṇacaturguṇapañcaguṇadaśaguṇaṃ me kṛśānyaṅgapratyaṅgānyabhūvan | tadyathā karkaṭakapārśukā vāhanaśālāyāṃ vā gopānasī (pārśve) dviparivartanā veṇīvatpṛṣṭhīkaṇṭakaḥ | tiktālābuvacchiraḥkapālam, kūpatārakā ivākṣitārake | so ’haṃ bhikṣavaḥ sādhukamuttiṣṭhāmīti gātrāṇyabhisaṃskurvannavakubjaḥ prāpatam | kṛcchreṇāpi cotthitaḥ pāṃśukṛtāni me gātrāṇi pramṛjataḥ pūtimūlāni romāṇyaśīryanta | yāpi me sābhūcchubhavarṇatanunibhā, sāpyantaradhāt | tadyathāpi tadrūkṣapradhānaprahitātmakatvāt | sāmantāśca me gocaragrāmavāsino janā evaṃ saṃjānante sma—kālako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | śyāmako bata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | madguracchavirbata bhoḥ śramaṇo gautamaḥ | yāpyasya sābhūtpaurāṇī śubhavarṇanibhā sāpyantarhiteti ||
rājāpi tadā śuddhodanaḥ pratipratidivasaṃ bodhisattvasyāntike dūtaṃ preṣayati sma ||
iti hi bhikṣavo bodhisattvo lokasyādbhutakriyāsaṃdarśanārthaṃ pūrvavadyāvatkarmakriyāpraṇaṣṭānāṃ sattvānāṃ karmakriyāvatāraṇārthaṃ puṇyasaṃcayānāṃ codbhāvanārthaṃ mahājñānasya ca guṇasaṃdarśanārthaṃ dhyānāṅgānāṃ ca vibhajanārthamekatilakolataṇḍulena ṣaḍvarṣāṇi duṣkaracaryāmanuvartayantamupadarśayati sma | adīnamānasaḥ ṣaḍvarṣā bodhisattvo yathā niṣaṇṇa evāsthāt paryaṅkena | na ca īryāpathāccyavate sma | nātapācchāyāmagamanna chāyāyā ātapam | na ca vātātapavṛṣṭiparitrāṇamakaronna ca daṃśamaśakasarīsṛpānapanayati sma | na coccārapraśrāvaśleṣmasiṃhāṇakānutsṛjati sma | na ca samiñjanaprasāraṇamakarot | na ca pārśvodarapṛṣṭhasthānenāsthāt | ye ’pi ca te mahāmeghā durdinavarṣāśaniśaradgrīṣmahaimantikāḥ, te ’pi bodhisattvasya kāye nipatanti sma | na cāntato bodhisattvaḥ pāṇināpi pracchādanamakarot | na cendriyāṇi pithayati sma | na cendriyārthān gṛhṇite sma | ye ca tatrāgaman grāmakumārakā vā grāmakumārikā vā gopālakā vā paśupālakā vā tṛṇahārikā vā kāṣṭhahārikā vā gomayahārikā vā, te bodhisattvaṃ pāṃśupiśācamiti manyante sma | tena ca krīḍanti sma | pāṃśubhiścainaṃ mrakṣayanti sma ||
tatra bodhisattvastaiḥ ṣaḍbhirvarṣaistāvallūhanyūnadurbalakāyaḥ saṃvṛtto ’bhūt, yadasya karṇaśrotābhyāṃ tṛṇatūlakaṃ prakṣipya nāsāśrotābhyāṃ niṣkāsyate sma | nāsāśrotābhyāṃ prakṣipya karṇaśrotābhyāṃ niṣkāsyate sma | karṇaśrotābhyāṃ prakṣipya mukhadvāreṇa niṣkāsyate sma | mukhadvāreṇa prakṣipya karṇanāsikāśrotābhyo niṣkāsyate sma | nāsāyāṃ prakṣipya karṇanāsikāmukhadvāreṇa niṣkāsyate sma ||
ye ca te devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakinnaramahoragā manuṣyāmanuṣyā bodhisattvasya guṇeṣu pratyakṣāḥ, te rātriṃdivaṃ samadhiṣṭhā bodhisattvasya pūjāṃ kurvanti sma | praṇidhānāni ca kurvanti sma ||
tatra bodhisattvena tai ṣaḍbhirvarṣairduṣkaracaryāṃ saṃdarśayatā paripūrṇāni dvādaśanayutāni devamanuṣyāṇāṃ tribhiryānaiḥ paripācitānyabhūvan ||
tatredamucyate—
tasya ca guṇānvitasya purādviniṣkramya bodhisattvasya |
cintā upāyayuktā sattvārthahitāya utpannā ||pañcasu kaṣāyakāle hīne ’dharmādhimuktike loke |
jāto ’smi jambudvipe dharmakriyauddhure loke ||ākīrṇa tīrthikagaṇaiḥ kautūhalamaṅgalairime yuktā |
kāyopakramakaraṇairmanyante bāliśāḥ śuddhim ||agnipraveśamaruprapātapāṃśubhasmādimakṣitā nagnāḥ |
kāyaparitāpanārthaṃ pañcātapayogamanuyuktāḥ ||mantrāvicārakaraṇā keciddhastāvalehakā abudhāḥ |
na ca kumbhamukhakaroṭānna dhārakuśalāntarācca gṛhṇanti ||na ca yatra svānubhavatī na cāhitaṃ tena tiṣṭhavākyasya |
kulabhikṣa eka gṛhyā śuddhaṃ manyantihātmānam ||varjenti sarpitailaṃ phāṇitadadhidugdhamatsyamāṃsāni |
śyāmākaśākabhakṣā mṛṇālagarḍulakaṇābhakṣāḥ ||mūlaphalapatrabhakṣāḥ kuśacīvaracarmakambaladharāśca |
apare bhramanti nagnāḥ satyamidaṃ mohamanyaditi mūḍhāḥ ||dhārenti ūrdhvahastā urdhvaṃkeśā jaṭāśca dhārenti |
mārgānatipranaṣṭā amārgasaṃsthāḥ sugatigamanakāmāḥ ||tṛṇamusalabhasmaśayanāḥ kaṇṭakaśayanāśca utkuṭadhyāyi |
sthita kecidekapāde ūrdhvamukhāścandrasūrya paśyantaḥ ||utsāṃ sarasataḍāgāṃ sāgarasaritaśca candrasūryau ca |
vṛkṣagiriśailaśikharāṃ kumbhaṃ dharaṇīṃ namasyante ||vividhaiśca kāraṇaiste kāyaṃ pariśodhayanti saṃmūḍhāḥ |
mithyādṛṣṭiparītāḥ kṣipraṃ prapatantyapāyeṣu ||yannūnamahaṃ vratatapa duṣkaracaryāṃ samārabhe ghorām |
yaṃ duṣkaraṃ na śakyaṃ carituṃ devairmanuṣyairvā ||āsphānakaṃ ca dhyānaṃ dhyāyeyaṃ vajrakalpadṛḍhasthānam |
yaṃ dhyānaṃ na samarthāḥ pratyekajināpi darśayitum ||santīha devamanujāḥ tīrthika lūhavratena hṛṣyante |
teṣa paripākaheto duṣkaravratatapa rabheya sūtīvram ||paryaṅkamābhujitvā upaviṣṭo ’bhūtsthale asaṃstīrṇe |
kolatilataṇḍulenā āhāravidhiṃ vidarśayati ||āśvāsaviprahīnaḥ praśvāsavarjitu na ceñjate bālavān |
ṣaḍvarṣāṇi pravaraṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||kalpaṃ no na vikalpaṃ na ceñjanaṃ nāpimanyena pracāram |
ākāśadhātuspharaṇaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||na ca ātapātu chāyāṃ chāyāyā nātapaṃ gataścāsau |
meruriva niṣprakampyo dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||na ca vātavṛṣṭichadanaṃ na daṃśamaśakāsarīsṛpātrāṇam |
avikopitayā caryā dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||na ca kevalamātmārthaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam |
anyatra karuṇacitto bhāvī lokasya vipulārtham ||ye grāmadārakāśca gopālāḥ kāṣṭhahāratṛṇahārāḥ |
pāṃśupiśācakamiti taṃ manyante pāṃśunā ca mrakṣanti ||aśucīnā ca kirante vividhāste kāraṇāśca kārenti |
na ca iñjate bhramati vā dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||na ca namati no vinamate na kāyaparirakṣaṇā spṛśati |
kiṃcinnoccāraprasravaṃ śabdeṣu na saṃtrasī na paraprekṣī ||saṃśuṣkamāṃsarudhiraṃ carmasnāyvasthikāśca avaśiṣṭā |
udarācca pṛṣṭhivaṃśo vidṛśyate vartitā yathā veṇī ||ye te kṛtādhikārā devāḥ suranāgayakṣagandharvāḥ |
pratyakṣaguṇadharasyā karonti pūjāṃ divārātrau ||praṇidhiṃ ca kurvate te vayamapi tādṛśa bhavāmahe kṣipram |
yatha eṣa gaganacitto dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||na ca kevalamātmārthaṃ na dhyānasvādanānna sukhabuddhyā |
anyatra karuṇabuddhyā kariṣyatyarthaṃ vipula loke ||nihatāḥ parapravādā dhyāmīkṛta tīrthikā mativihīnāḥ |
karmakriyā ca darśita yā proktā kāśyape vācā ||krakucchandakasya bodhi bodhiriha sudurlabhā bahubhi kalpaiḥ |
janatāyā ityarthaṃ dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||dvādaśanayutā pūrṇā vinīta marumānuṣāstribhiryānaiḥ |
etadadhikṛtya sumati dhyāyatyāsphānakaṃ dhyānam ||
|| iti śrīlalitavistare duṣkaracaryāparivarto nāma saptadaśamo ’dhyāyaḥ ||