Ekottarikāgama 15
avidyā bhikṣavo hetuḥ saṃrāgāya hetuḥ sadveṣāya hetuḥ saṃmohāya | vidyā hetur asaṃrāgāya hetur asadveṣāya hetur asaṃmohāya | iti hi bhikṣavaḥ karma hetur upapattes tṛṣṇā hetur abhinivṛtteḥ iha kṣtsnasya karmaṇaḥ kuśalasya sāsravasya bhāvanāmayasya | tatropapannāḥ satvā vipākaṃ pratisaṃvedayante | tasmād ahaṃ satvān yathākarmopagān vadāmi ||
avidyā pūrvaṃgamaṃ pūrvanimittam anekavidhānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samutpattaye anvācayaḥ āhrīkyam anapatrāpyaṃ ca | tat kasya hetor | ahrīmān hi bhikṣur anapatrāpī avidyāgato bhavati |
vidyā pūrvaṃgamaṃ pūrvanimittam anekavidhānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samutpattaye anvācayaḥ hrīś ca vyapatrāpyaṃ ca | tat kasya hetor | hrīmān hi bhikṣur apatrāpī vidyāgato bhavati ||
ye kecid anekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ saṃbhavanti sarve te avidyāmūlakā avidyāsamudayā avidyājātīyā avidyāprabhavāḥ | avidyāmūlakā hi bhikṣavo ye kecid anekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ saṃbhavanti | tat kasya hetor | avidyāgato hi bhikṣur ajānan kuśalākuśalān dharmān yathābhūtaṃ na prajānāti sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ na prajānāti | sa kuśalākuśalān dharmān yathābhūtaṃ aprajānan sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ aprajānann avidyāgato bhavati |
ye kecid anekavidhāḥ kuśalā dharmāḥ saṃbhavanti sarve te vidyāmūlakā vidyāsamudayā vidyājātīyā vidyāprabhavāḥ | vidyāmūlakā hi bhikṣavo ye kecid anekavidhāḥ kuśalā dharmāḥ saṃbhavanti | tat kasya hetor | vidyāgato hi bhikṣur jānan kuśalākuśalān dharmān yathābhūtaṃ prajānāti sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ prajānāti | sa kuśalākuśalān dharmān yathābhūtaṃ prajānan sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ prajānan vidyāgato bhavati |
evam eva sūtram uktvā gāthā vācyāḥ |
yāh kāścana durgatayaḥ asmin loke paratra ca |
avidyāmūlakāḥ sarvāḥ icchālobhasamarpitāḥ ||yataś ca bhavati pāpecchuḥ pāpair ācāragocare |
athāsau prasavate pāpaṃ apāyān yena gacchati ||tasmāl lobham atho dveṣam avidyāṃ ca virāgayan |
vidyām utpādayan bhikṣur duḥkhakṣayam avāpnuyāt ||
nāham ekadharmam api samanupaśyāmi yad evam anarthāya saṃvartate yaduta avidyānivaraṇam | avidyānivaraṇam anarthāya saṃvartate |
yathā anarthāya evam ahitāya duḥkhāya vyasanāya vipattaye asamṛddhaye aparipūraye parihāṇāya ||
yathā avidyānivaraṇena kṛṣṇapakṣa evaṃ tṛṣṇāsaṃyojanena kṣṛṇapakṣaḥ |
nāham ekadharmam api samanupaśyāmi yena samanvāgato bālo mūḍho ’vyakta asatpuruṣo veditavyaḥ yathā avidyānivaraṇena | avidyānivaraṇena samanvāgato bālo mūḍha avyakta asatpuruṣo veditavyaḥ | bālaḥ kṣato bhalla upapadyate apāyadurgativinipāteṣu gacchati patati upapadyate dīrgham adhvānaṃ sandhāvati saṃsarati |
yathā avidyānivaraṇena kṛṣṇapakṣa evaṃ tṛṣṇāsaṃyojanena kṣṛṇapakṣaḥ || ||
uddānaṃ |
paṃca nivaraṇotpādāḥ puruṣastrīviparyayaḥ |
tathobhayena kṛtveha vargo bhavati samudditaḥ ||