Saṅgītisūtra

evaṃ mayā śrutaṃ |

ekaṃ samayaṃ bhagavān malleṣu janapadeṣu caryāṃ caran pāpām anuprāptaḥ pāpāyāṃ viharati jalūkāvanaṣaṇḍe |

tena khalu samayena pāpīyakair mallair antarā ca … pūrvām antarā ca paścimāṃ pāpām atrāntarod­bhūtake caitye navasaṃsthāgāro ’cirakārito ’ciraniṣṭhito ’cirābhyuṣitaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā mallena vā mallakumāreṇa vā kenacid vā loke manuṣyabhūtena |

aśrauṣuḥ pāpīyakā mallā bhagavān malleṣu janapadeṣu caryāṃ caran pāpām anuprāptaḥ pāpāyāṃ viharati jalūkāvanaṣaṇḍe |

atha ca sāmīcīpratipan­nānāṃ mallānām etad abhavat | asmākam udbhūtake caitye navasaṃsthāgāro ’cirakārito ’ciraniṣṭhito ’cirabhyuṣitaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā mallena vā mallakumāreṇa vā kenacid vā loke manuṣyabhūtena | taṃ bhagavān prathamataḥ paribhuṃjīta bhikṣusaṃghaś ca | sa bhagavatā prathamataḥ paribhukto bhikṣusaṃghena ca te vayaṃ kṛtāgrāḥ kṛtākuśalā labdhodayā labdhalābhās tataḥ paścāt paribhokṣyāmahe | tad asmākam bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya |

atha pāpīyakā mallāḥ saṃghāt saṃghaṃ pūgāt pūgaṃ saṃgamya samāgamya pāpāyā niṣkramya yena bhagavāṃs tenopajagmuḥ | upetya bhagavatpādau śirasā vanditvā tripradakṣiṇīkṛtvaikānte nyaṣīdan |

ekāntaniṣaṇṇān pāpīyakān mallān bhagavān dhārmyā kathayā sandarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | atha bhagavān pāpīyakān mallān anekaparyāyeṇa dhārmyā kathayā sandarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃpraharṣayitvā tūṣṇīm abhūt |

atha pāpīyakā mallā bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodyotthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocan |

asmākam antarā ca … pūrvām antarā ca paścimāṃ pāpām atrāntarodbhūtake caitye navasaṃsthāgāro ’cirakārito ’ciraniṣṭhito ’cirābhyuṣitaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā mallena vā mallakumāreṇa vā kenacid vā loke manuṣyabhūtena | taṃ bhagavān prathamataḥ paribhuṃjīta bhikṣusaṃghaś ca | sa bhagavatā prathamataḥ paribhukto bhikṣusaṃghena ca te vayaṃ kṛtāgrāḥ kṛtakuśalā labdhodayā labdhalābhās tataḥ paścāt paribhokṣyāmahe | tad asmākaṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya |

adhivāsayati bhagavān pāpīyakānāṃ mallānāṃ tūṣṇīṃbhāvena |

atha pāpīyakā mallā bhagavatas tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā bhagavatpādau śirasā vanditvā bhagavato ’ntikāt prakrāntāḥ |

atha pāpīyakā mallās tenaiva divasāvaśeṣeṇa śakaṭaiḥ … saṃsthāgāraṃ s …tailapradīpān āropya tān ādīpya yena bhagavāṃs tenopajagmuḥ | upetya bhagavatpādau śirasā vanditvā tripradakṣaṇīkṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocan |

sarvākārasaṃskṛto bhadanta navasaṃsthāgārauda­kama­ṇayaḥ pratiṣṭhāpitās tailapradīpā āropitāḥ | yastyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyate |

atha bhagavān bhikṣusaṃghaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto yena pāpīyakānāṃ mallānāṃ saṃsthāgāraṃs tenopajagāma | upetya bahiḥ saṃsthāgārasya pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya sarvaṃ saṃsthāgāraṃ vyavalokya madhyamaṃ staṃbhaṃ niśṛtya niṣaṇṇaḥ pūrvāṃmukhaḥ |

bhikṣusaṃgho ’pi bahiḥ saṃsthā­gārasya pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya sarvaṃ saṃsthāgāraṃ vyavalokya paścimāṃ bhittiṃ niśṛtya niṣaṇṇaḥ pūrvāṃmukho bhagavantaṃ saṃpuraskṛtya |

pāpīyakā mallā bahiḥ saṃ­sthāgārasya pādau prakṣālya saṃsthāgāraṃ praviśya sarvaṃ saṃsthāgāraṃ vyavalokya pūrvāṃ bhittiṃ niśṛtya niṣaṇṇāḥ paścānmukhā bhagavantaṃ puraskṛtya bhikṣusaṃghaṃ ca |

atha bhagavān pāpīyakān mallān dhārmyākathayā sandarśayati samādāpayati samuttejayati saṃpraharṣayati | anekaparyāyeṇa dhārmyā kathayā saṃdarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃ­praharṣayitvodyojayati |

atikrānto rātryāḥ prathamo yāmaḥ | yasyedānīṃ kālaṃ manyadhve |

evaṃ bhadanteti pāpīyakā mallā bhagavataḥ pratiśrutyotthāyāsanād bhagavatpādau śirasā vanditvā bhagavato ’ntikāt prakrāntāḥ |

atha bhagavān aciraprakrāntān pāpīyakān mallān viditvāyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate |

pratibhātu te śāriputra bhikṣūṇāṃ dhārmī kathā | pṛṣṭhī ma āvilāyati tāṃ tāvad āyamayiṣye |

adhivāsayaty āyuṣmāñ śāriputras tūṣṇīṃbhāvena |

atha bhagavāṃś caturguṇaṃ uttarāsaṅgaṃ prajñapya gaṇaguṇāṃ saṃghāṭiṃ śirasy upadhāya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pāde pādam ādhāyālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajāna utthānasaṃjñāṃ manasi kurvāṇaḥ |

tatrāyuṣmāṃś śāriputro bhikṣūn ā­mantra­yate |

nirgrantho jñātiputraḥ kālakṛtaḥ pāpāyāṃ | tasya kālakriyayā nirgranthā jñātiputrikā bhinnāḥ kalahakārakā viharanti bhaṇḍanakārakā vigṛhītā vivādam āpannāḥ |

naitaṃ tvaṃ dharmavinayam ājānāsi | aham etaṃ dharma­vinayam ājānāmi | kim etaṃ dharmavinayaṃ tvam ājānāsi | … sahitaṃ mama | asahitaṃ tava | pūrvaṃ vacanīyaṃ paścād avocaḥ | paścād vacanīyaṃ pūrvam avocaḥ | abhicīrṇaṃ te … apahara vādaṃ vāda vipramokṣāya …

ity anyo ’nyaṃ mukhaśaktikayā vitudanto viharanti | …

ye ’pi nirgranthasya jñātiputrasya śrāvakā gṛhiṇo ’vadātavasanā pāpāyāṃ prativasaṃti te ’pi nirgrantheṣu jñātiputrikeṣu bhinneṣu vivādam āpanneṣu kalahajāteṣu bhaṇḍanajāteṣu vigṛhīteṣu nirviṇṇarūpāḥ prativāṇirūpā asamānarūpā apakrāntā yathā dharma­vinayād durākhyātād duṣprativeditād aniryāṇikād asaṃbodhagāmino bhinnād asaṃs­tūpād apratiśaraṇāt |

ayaṃ khalu tathāgato ’rhan samyaksaṃbuddho ’smākaṃ śāstā | svākhyātaś cāyaṃ dharma vinayaḥ supravedito niryāṇikaḥ saṃbodhagāmy abhinnaḥ saṃstūpaḥ sapratiśaraṇaḥ | śāstā cāsya tathāgato ’rhan samyaksaṃbuddhaḥ |

te vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā samśayāya na vivādāmahe yathedaṃ brahmacaryaṃ cirasthitikaṃ syāt | tad bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃ­pāyārthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇāṃ |

eka āyuṣmanto dharmo bhagavatā svayam abhijñāyābhisaṃbudhyākhyāto

yaduta sarvasatvā āhārasthitayaḥ | taṃ vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā saṃśayāya na vivadāmahe | yathedaṃ brahmacaryaṃ cirasthitikaṃ syāt | tad bhaviṣyati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃ­pāyārthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām ||

yaduta sarvasatvāḥ saṃskārasthāyinaḥ |

apramādaḥ kuśaleṣu dharmeṣu |

antaroddānam ||
āhārasthitayaḥ satvāḥ atha saṃskārasthāyinaḥ |
apramādaḥ kuśaleṣu dharmeṣv ekakāḥ punar udditāḥ ||

dvāv āyuṣmanto dharmau bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātau

yaduta nāmaṃ ca rūpaṃ ca | tau vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām ||

yaduta avidyā ca bhavatṛṣṇā ca |

bhavadṛṣṭiś ca vibhavadṛṣṭiś ca |

āhrīkyam anavatrāpyaṃ ca |

hrīś ca vyavatrāpyaṃ ca |

daurvacasyaṃ ca pāpamitratā ca |

sauvacasyaṃ ca kalyāṇamitratā ca |

āpattikauśalyaṃ cāpattiv­yutthānakauśalyaṃ ca |

samā­patti­kauśalyaṃ ca samā­pattiv­yutthānakauśalyaṃ ca |

dhātukauśalyaṃ ca manasikārakauśalyaṃ ca |

smṛtiś ca saṃprajanyaṃ ca |

pratisaṃkhyānabalaṃ ca bhāvanābalaṃ ca |

ārjavaṃ ca mārdavaṃ ca |

kṣāntiś ca sauratyaṃ ca |

sākhilyaṃ ca pratisaṃstaraṃ ca |

indriyeṣv aguptadvāratā ca bhojane amātrajñatā ca |

indriyeṣu guptadvāratā ca bhojane mātrajñatā ca |

śīlavyasanaṃ ca dṛṣṭivyasanaṃ ca |

śīlavipattiś ca dṛṣṭivi­patti­ś ca |

śīlasaṃpattiś ca dṛṣṭisaṃ­pattiś ca |

śīlaviśuddhiś ca dṛṣṭiviśuddhiś ca |

dṛṣṭiviśuddhiś ca tathā dṛṣṭasya yoniśaḥ pradhānam |

saṃ­vejanīyeṣu dharmeṣu saṃvegaḥ tathāsaṃvignasya ca yoniśaḥ pradhānam |

asaṃtuṣṭitā ca kuśaleṣu dharmeṣv aprativāṇitā ca pradhāne |

śamathaś ca vipaśyanā ca |

vidyā ca vimuktiś ca |

kṣayaj­ñānaṃ cānutpādajñānaṃ ca |

antaroddānam | … tiyaṃ padaṃ bhavatṛṣṇāhrīkye ca hrīś cā …

traya āyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātāḥ |

yaduta trīṇi duścaritāni | kāyaduścaritaṃ vāgduścaritaṃ manoduścaritam |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇāṃ ||

yaduta trīṇi sucaritāni | kāyasucaritaṃ vāksucaritaṃ manaḥsucaritaṃ |

trīṇy akuśalamūlāni | lobho ’kuśalamūlaṃ dveṣo moho ’kuśalamūlaṃ |

trīṇi kuśalamūlāni | alobhaḥ kuśalamūlam adveṣo amohaḥ kuśalamūlam |

trayaḥ akuśalavitarkāḥ | kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarkaḥ |

trayaḥ kuśalavitarkāḥ | naiṣkramyavitarkaḥ avyāpādavitarkaḥ avihiṃsāvitarkaḥ |

trayo dhātavaḥ | kāmadhātur vyāpāda­dhātur vihiṃsadhātuḥ |

trayo dhātavaḥ | naiṣkramyadhātur avyāpādadhātur avihiṃsādhātuḥ |

trayo dhātavaḥ | kāmadhātur rūpadhātur ārūpyadhātuḥ |

trayo dhātavaḥ | rūpadhātur ārūpyadhātur nirodhadhātuḥ |

|| antaroddānam || …

tisras tṛṣṇāḥ | kāmatṛṣṇā rūpatṛṣṇārūpyatṛṣṇā |

tisras tṛṣṇāḥ | rūpatṛṣṇā­rūpya­tṛṣṇā nirodhatṛṣṇā |

traya āsravāḥ | kāmāsravo bhavāsravaḥ avidyāsravaḥ |

tisraiṣaṇāḥ | kāmaiṣaṇā bhavaiṣaṇā brahmacaryaiṣaṇā |

trayo bhavāḥ | kāmabhavo rūpabhavaḥ arūpyabhavaḥ |

trayas tamaskāyāḥ | atītas tamaskāyaḥ anāgatas tamaskāyaḥ pratyutpannas tamaskāyaḥ |

trīṇi bhayāni | vyādhibhayaṃ jarābhayaṃ maraṇabhayaṃ |

tisro vedanāḥ | sukhā duḥkhāduḥkhāsukhā ca |

tisro duḥkhatāḥ | duḥkhaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā vipariṇāmaduḥkhatā |

tisro mānavidhāḥ | śreyo ’ham asmīti vidhā | sadṛśo ’ham asmīti vidhā | hīno ’ham asmīti vidhā |

|| uddānam ||

trayas tṛṣṇābhir āsravā eṣaṇāś cāpibhavāś ca |

tamaskāyāḥ bhayāni ca vedanā duḥkhatā vidhāḥ ||

trayo adhvānaḥ atītaḥ adhvā anāgataḥ adhvā pratyutpannaḥ adhvā |

trīṇi kathāvastūni | atītakathāvastv anāgatakathāvastu pratyutpannakathāvastu |

triṣu sthāneṣu rūpasya rūpa­saṃg­rahaḥ | sanidarśanaṃ sapratigham anidarśanaṃ sapratigham anidarśanam apratigham |

trayaḥ saṃskārāḥ | kāyasaṃskāro vāksaṃskāro manaḥ­saṃs­kāraḥ |

trīṇi cittāni | arukopamacittaṃ vidyudupamacittaṃ vajropamacittam |

trayaḥ pudgalāḥ | avakubjaprajñaḥ pudgala utsaṅgaprajñaḥ pudgalaḥ pṛthuprajñaḥ pudgalaḥ |

trayaḥ sthavirāḥ | jātisthaviraḥ saṃvṛtisthaviro dharmasthaviraḥ |

trayo rāśayaḥ | mithyatvaniyato rāśiḥ samyaktvaniyato rāśir aniyatorāśiḥ |

tisraś codanāḥ | dṛṣṭena śrutena pariśaṃkayā |

trīṇi tathāgatasyārakṣyāṇi | yāni tathāgato na praticchādayati kaccin me pare na vijānīyuḥ | katamāni trīṇi |

pariśuddhakāyasamudācāras tathāgato nāsti tathāga­tānām apari­śuddhakāyasamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayet kaccin me pare na vijānīyuḥ |

pariśuddhavāksamudācāras tathāgato nāsti tathāgatānām apari­śuddhavāksamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayet kaccin me pare na vijānīyuḥ |

pariśud­dhama­naḥsamudācāras tathāgato nāsti tathāgatānām apari­śud­dhama­naḥsamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayet kaccin me pare na vijānīyuḥ |

|| uddānam ||

adhvā kathā ca sthānaṃ ca saṃskārāś citta pudgalāḥ |

sthaviratritayaṃ rāśiś codanā cāpy arakṣikāḥ ||

trayo ’gnayaḥ | rāgāgnir dveṣāgnir mohāgniḥ |

trayo ’gnayaḥ | āhvayanīyo ’gnir gārhapatyo ’gnir dakṣiṇāgniḥ |

trīṇi puṇyakriyāvastūni | dānamayaṃ śīlamayaṃ bhāvanāmayaṃ |

tisraḥ kāmopapattayaḥ | katamās tisraḥ |

santi satvāḥ pratyupasthitakāmā ye pratyupasthitaiḥ kāmair aiśvaryaṃ vaśe vartayanti tadyathā manuṣyā ekatyaś ca devāḥ | iyaṃ prathamā kāmopapattiḥ |

santi satvā nirmitakāmā ye nirmiya nirmiya kāmair aiśvaryaṃ vaśe vartayanti tadyathā devā nirmāṇaratayaḥ | iyaṃ dvitīyā kāmopapattiḥ |

santi satvāḥ parinirmitakāmā ye parinirmitaiḥ kāmaiḥ aiśvaryaṃ vaśe vartayanti tadyathā devāḥ parinirmitavaśavartinaḥ | iyaṃ tṛtīyā kāmopapattiḥ |

tisras sukhopapattayaḥ

santi satvāḥ ya imam eva kāyaṃ vivekajena prītisukhenābhiṣyandayanti pariṣyandayanti pariprīṇayanti parispharanti | nāsty eṣāṃ kiñcit sarvataḥ kāyād asphuṭaṃ bhavati spharaṇīyaṃ yaduta vivekajena prītisukhena |

te tena sukhena tena saumanasyena dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti tadyathā devā brahmakāyikāḥ | iyaṃ prathamā sukhopapattiḥ |

santi satvā ya imam eva kāyaṃ samādhijena prītisukhenābhiṣyandayanti pariṣyandayanti pariprīṇayanti parispharanti | nāsty eṣāṃ kiñcit sarvataḥ kāyād asphuṭaṃ bhavati spharaṇīyaṃ yaduta samādhijena prītisukhena |

te tena sukhena tena saumanasyena dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti tadyathā devā ābhāsvarāḥ | iyaṃ dvitiyā sukhopapattiḥ |

santi satvā ya imam eva kāyaṃ niṣprītikena sukhenābhiṣyandayanti pariṣyandayanti pariprīṇayanti parispharanti | nāsty eṣāṃ kiñcit sarvataḥ kāyād asphuṭaṃ bhavati spharaṇīyaṃ yaduta niṣprītikena sukhena |

te tena sukhena tena saumanasyena dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti tadyathā devāḥ śubhakṛtsnāḥ | iyaṃ tṛitīyā sukhopapattiḥ |

tisrāḥ prajñāḥ | śrutamayī prajñā cintāmayī prajñā bhāvanāmayī prajñā |

tisraḥ prajñāḥ | śaikṣā prajñā aśaikṣā prajñā naivaśaikṣanāśaikṣā prajñā |

trīṇīndriyāṇi | anājñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātavendriyam |

trīṇi cakṣūṃṣi | māṃsacakṣur divyacakṣuḥ prajñācakṣuḥ |

trīṇy āyudhāni | śrutāyudhaṃ pravivekāyudhaṃ prajñāyudham |

tisro śikṣāḥ | adhiśīlaṃ śikṣā | adhicittaṃ śikṣā | adhiprajñaṃ śikṣā |

tisro bhāvanāḥ | śīlabhāvanā samādhibhāvanā prajñābhāvanā |

trayo vihārāḥ | divyo vihāro brahmavihāra āryo vihāraḥ |

trayaḥ samādhayaḥ | savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ | avitarko vicāramātraḥ samādhiḥ | avitarko ’vicāraḥ samādhiḥ |

trīṇi prātihāryāṇi | ṛddhiprātihāryam ādeśanāprātihāryam anuśāsanīprātihāryam |

trīṇi śaucāni | kāyaśaucaṃ vākśaucaṃ manaḥśaucam |

trīṇi mauneyāni | kāyamauneyaṃ vāgmauneyaṃ manomauneyaṃ |

trīṇy ādhipatyāni | lokādhipatyaṃ ātmādhipatyaṃ dharmādhipatyaṃ |

trīṇy ānuttaryāṇi | jñānānuttaryaṃ pratipadānuttaryaṃ vimuktyānuttaryam |

tisro ’śaikṣyo vidyāḥ | katamās tisraḥ | aśaikṣī purvenivāsānusmṛtij­ñāna­sākṣīkriyā vidyā | aśaikṣī cyutyupa­pād­aj­ñāna­sākṣī kriyā vidyā | aśaikṣy āsravakṣayaj­ñāna­sākṣīkriyā vidyā |

3.50 || antaroddānaṃ ||
śikṣā bhāvanā ca
…
…
… ādhipatyāni ||
trīṇy ānuttariyāṇi ca
…
…
adhvā ca rāgāgniḥ śikṣā ||

catvāra āyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhisaṃ budhyākhyātāḥ |

yaduta catvāri smṛtyupasthānāni | katamāni catvāri | kāye kāyānupaśyanāsmṛtyupasthānam | vedanāyāṃ citte dharmeṣu dharmānupaśyanā smṛtyupasthānam |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇāṃ |

catvāri samyakprahāṇāni | katamāni catvāri | utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti |

anutpan­nānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ anutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti |

anutpan­nānāṃ­kuśalānāṃdharmā­ṇām utpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti |

utpan­nānāṃ kuśalānām dharmāṇāṃ sthitaye asaṃ­moṣāyabhāva­nāya paripūraye bhūyobhāvāya vṛddhi­vipula­tāj­ñāna­sākṣātk­riyāyai chandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti |

catvāri ṛddhipādāḥ | katamāni catvāri |

chandasamādhiprahāṇa­saṃs­kārasamanvāgata ṛddhipādaḥ |

vīrya­samādhiprahāṇa­saṃs­kārasamanvāgata ṛddhipādaḥ |

citta­samādhiprahāṇa­saṃs­kārasamanvāgata ṛddhipādaḥ |

mimāṃ­sāsamādhiprahāṇa­saṃs­kārasamanvāgata ṛddhipādaḥ |

catvāri dhyānāni | katamāni catvāri |

ihāyuṣmanto bhikṣur viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśaladharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati |

punar aparaṃ bhikṣur vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati |

punar aparaṃ bhikṣuḥ prīter virāgād upekṣako viharati smṛtaḥ saṃprajānaḥ sukhāṃ ca kāyena pratisaṃvedayati | yat tadāryā ācakṣate | upekṣakaḥ smṛtimān sukhaṃ viharatīti niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṅgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati |

catvāry āryasatyāni | katamāni catvāri | duḥkham āryasatyaṃ duḥkhasamudayo duḥkhanirodho duḥkhanirodhagāminī pratipad āryasatyam |

catasraḥ saṃjñāḥ | katamāś catasraḥ | parittam eke saṃjānanti | mahadgatam eke saṃjānanti | apramāṇam eke saṃjānanti | nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam eke saṃjānanti |

catvāry apramāṇāni | katamāni catvāri | maitry apramāṇaṃ karuṇā apramāṇaṃ muditā apramāṇaṃ upekṣā apramāṇaṃ |

catvāry ārūpyāṇi | katamāni catvāri |

ihāyuṣmanto bhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ākāśānantyā­yatanam upasaṃpadya viharati tadyathā devā ākāśānantyāyatanopagāḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānaṃ vijñānānantyā­yatanam upasaṃpadya viharati tadyathā devā vijñānāntyāyatanopagāḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati tadyathā devā ākiñcanyāyatanopagāḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naiva­saṃj­ñānā­saṃj­ñā­yatanam upasaṃpadya viharati tadyathā devā naiva­saṃjñānā­saṃj­ñāyatanopagāḥ |

4 punar aparaṃ bhikṣuḥ prahāṇarataḥ prahāṇārāmatāyogam anuyukto bhāvanārato bhāvanārāmatāyogam anuyuktaḥ | tayā khalu prahāṇārāmatayā­bhāva­nārāmatayā … yo hi tatra dakṣo ’nalasaḥ saṃprajānaḥ pratismṛto ’yam ucyate paurāṇa āryavaṃśe sthitaḥ |

catvāri śrāmaṇyaphalāni | katamāni catvāri | srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam agraphalam arhatvam |

4.10.b || uddānaṃ ||
… ārūpyāṇy āryavaṃśāḥ phalāni ca |

catvāri srotaāpattyaṅgāni | katamāni catvāri | satpuruṣasaṃsevaḥ saddharmaśravaṇaṃ yoniśo manasikāro dharmānudharmapratipattiḥ |

caturbhir aṅgaiḥ samanvāgataḥ srotaāpannaḥ | buddhe ’vetyaprasādena saṃpannaḥ | dharme ’vetyaprasādena saṃghe ’vetyaprasādenāryakāntaiḥ śīlaiḥ saṃpannaḥ |

catvāri jñānāni | katamāni catvāri | dharmajñānam anvayajñānaṃ paracittajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ |

catvāri jñānāni | katamāni catvāri | duḥkhājñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgaj­ñānaṃ |

catvāri balāni | katamāni catvāri | śraddhābalaṃ vīryabalaṃ samādhibalaṃ prajñābalam |

catvāry adhiṣṭhānāni | katamāni catvāri | prajñādhiṣṭhānaṃ satyādhiṣṭhānaṃ tyāgādhiṣṭhānam upaśamādhiṣṭhānam |

catvāro dharmaskandhāḥ | katame catvāraḥ | śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandhaḥ |

catvāro ’pāśrayāḥ | katame catvāraḥ | saṃkhyāyaikān dharmān pratisevate | saṃkhyāyaikān dharmān adhivāsayati | saṃ­kh­yāyaikān dharmān parivarjayati | saṃkhyāyaikān dharmān vinodayati |

catvāri dharmapadāni | katamāni catvāri | anabhidyā dharmapadam avyāpādaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhir dharmapadam |

catvāraḥ sākṣīkaraṇīyā dharmāḥ | santi dharmāḥ kāyena sākṣīkartavyāḥ | santi smṛtyā santi cakṣuṣā santi prajñayā sākṣīkartavyā dharmāḥ |

|| uddānam ||
srotaāpannasyāṅgāni
aṅgāni srotagatasya |
… jñānam
… tathā ||
adhiṣṭhānāni skandhāś cāpāśrayāś ca padāni ca |
catvāraḥ sākṣīkaraṇīyā
vargo bhavati samudditaḥ ||

catvāro dhātavaḥ | katame catvāraḥ | pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ |

catvāra āhārāḥ | katame catvāraḥ | kabaḍiṃkāra āhāraḥ audārikaḥ sūkṣmaś ca | sparśo dvitīyo manaḥsañcetanā tṛtīyā vijñānaṃ caturthaṃ |

catasro vijñānasthitayaḥ | rūpopagā vijñānasthitiḥ vedanopagā saṃjñopagā saṃskāropagā vijñānasthitiḥ |

catvāras tṛṣṇotpādāḥ | cīvarahetor bhikṣor vā bhikṣuṇyā vā tṛṣṇā utpadyamānā utpadyate | … tṛṣṇā abhiniviśyamānā abhiniviśyati | evaṃ piṇḍapātahetor iti śayanāsanahetor iti bhavavibhavahetos tṛṣṇā utpadyamānā utpadyate … tṛṣṇā abhiniviśyamānā abhiniviśyati |

catvāry agatigamanāni | katamāni catvāri | cchandād agatiṃ gacchati | dveṣān mohād bhayād agatiṃ gacchati |

catvāri praśnavyākaraṇāni | ekāṃśavyākaraṇīyaḥ praśnaḥ | vibhajyavyākaraṇīyaaḥ paripṛcchāvyākaraṇīyaḥ | sthāpanīyaḥ praśnaḥ |

catvāri dakṣiṇāviśodhanāni | asti dakṣiṇā dāyakato viśudhyate na pratigrāhakena | asti pratigrāhakena viśudhyate na dāyakataḥ | asti naiva dāyakato viśudhyate na pratigrāhakena | asti dakṣiṇā dāyakataś ca viśudhyate pratigrāhakena ca |

catvāri saṃgrahavastūni | dānam | priyavāditā | arthacaryā | samānārthatā |

catasro yonayaḥ | katamāś catasraḥ | aṇḍajā yonir jarāyujā yoniḥ saṃsvedajā yonir aupapādukā yoniḥ |

catvāra ātmabhāvapratilaṃbhāḥ | asty ātmabhāvapratilaṃ­bho yasmin ātmasañcetanā krāmati na parasañcetanā | asty ātma­bhāvapratilaṃbho yasmin parasañcetanā krāmati nātmasañcetanā | asty ātmabhāvapratilaṃbho yasmin ātmasañcetanā krāmati na parasañcetanā ca | asty ātmabhāvapratilaṃ­bho yasmin naivātmasañcetanā krāmati na parasañcetanā |

|| uddānam ||
…
ātmabhāvena te daśa ||

catasraḥ pratipadaḥ | katamāś catasraḥ | duḥkhā pratipad dhandhābhijñā | duḥkhā pratipad kṣiprābhijñā | sukhā pratipad dhandhābhijñā | sukhā pratipad kṣiprābhijñā |

catasraḥ pratipadaḥ | akṣamā pratipad dāma pratipat kṣamā pratipac chamā pratipat |

catasraḥ samādhibhāvanāḥ | asti samādhibhāvanāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭadharmasukhavihārāya saṃvartate | asti samādhibhāvanāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā jñānadarśana pratilābhāya saṃvartate | asti samādhibhāvanāsevitā bhāvitā bahulīkṛtā prajñāprabhedāya saṃvartate | asti samādhi­bhāva­nā­sevitā bhāvitā bahulīkṛtāsravakṣayāya saṃvartate |

catvāri karmāṇi | asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam | asti karma śuklaṃ śuklavipākaṃ | asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākaṃ | asti karmākṛṣṇam aśuklam akṛṣṇāśuklavipākaṃ karmakṣayāya saṃvartate |

catvāri dharmasamādānāni | asti dharmasamādānaṃ pratyutpannasukham āyatyāṃ duḥkhavipākam | asti dharmasamādānaṃ pratyutpannasukham āyatyāṃ sukhavipākam | asti dharma­samādānaṃ pratyutpanna­duḥkham āyatyāṃ duḥkhavipākam | asti dharmasamādānaṃ pratyutpannasukham āyatyāṃ sukhavipākaṃ |

catvāro yogāḥ | kāmayogo bhavayogo dṛṣṭiyogaḥ avidyāyogaḥ |

catvāro visaṃyogāḥ | kāmayogavisaṃyogaḥ | bhavayogavisaṃyogaḥ | dṛṣṭiyogavi­saṃ­yogaḥ | avidyāyogavi­saṃyogaḥ |

catvāra oghāḥ | kāmaugho bhavaugho dṛṣṭyoghaḥ avidyaughaḥ |

catvāry upādānāni | kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānam ātmavādopādānam |

catvāro kāyagranthāḥ | abhidhyākāyagrantho vyāpādaḥ śīlavrataparāmarśa idaṃ­satyābhiniveśaparāmarśaḥ kāyagranthaḥ ||

|| uddānaṃ ||
… pratipat
samādher api bhāvana ||
karma dharmasamādānaṃ
tathā yogaḥ visaṃyogaḥ ||
oghopādānaṃ granthaś ca |
vargo bhavati samudditaḥ | |

catvāraḥ pudgalāḥ | anusrotagāmī pudgalaḥ pratisrotogāmī pudgalaḥ sthitātmā pudgalas tīrṇaḥ pāragataḥ sthale tiṣṭhati pudgalaḥ |

catvāraḥ pudgalāḥ | asti pudgala ātmahitāya pratipanno na parahitāya asti pudgalaḥ parahitāya pratipanna nātmahitāya | asti pudgalo naivātmahitāya pratipanno na parahitāya | asti pudgala ātmahitāya pratipanno parahitāya ca |

catvāraḥ pudgalāḥ | asti pudgalas tamas tamaḥparāyaṇaḥ | asti pudgalas tamo jyotiḥparāyaṇaḥ | asti pudgalo jyotis tamaḥparāyaṇaḥ | asti pudgalo jyotir jyotiḥparāyaṇaḥ |

catvāraḥ pudgalāḥ | asti pudgala ātmantapa ātmaparitāpanāyogam anuyuktaḥ | asti pudgalaḥ paraṃtapaḥ para­paritāpanāyogam anuyuktaḥ | asti pudgalo na paraṃtapo na paraparitāpanāyogam anuyukto nātmantapo nātma­pari­tāpanāyogam anuyuktaḥ | asti pudgala ātmantapa ātmaparitāpanāyogam anuyuktaḥ paraṃtapaḥ para­pari­tāpanāyogam anuyuktaḥ |

sa nātmantapo nātmapari­tāpanāyogam anuyuktaḥ na paraṃtapo na para­pari­tāpanāyogam anuyuktaḥ …

catvāri vāgduścaritāni | mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ pāruṣyaṃ saṃbhinnapralāpaḥ |

catvāri vāksucaritāni | mṛṣāvādād viratiḥ paiśunyāt pāruṣyāt saṃbhinnapralāpād virataḥ |

catvāro ’nāryavyavahārāḥ | adṛṣṭe dṛṣṭavāditānāryavyavahāraḥ | aśrute śrutavāditā | amate matavāditā | avijñāte vijñātavāditānāryavyavahāraḥ |

catvāra āryavyavahārāḥ | adṛṣṭe ’dṛṣṭavāditāryavyavahāraḥ | aśrute ’śrutavāditā amate ’matavāditā | avijñāte ’vijñātavāditāryavyavahāraḥ |

catvāro ’nāryavyavahārāḥ | dṛṣṭe ’dṛṣṭavāditānāryavyavahāraḥ | śrute ’śrutavāditā | mate ’matavāditā | vijñāte ’vijñātavāditānāryavyavahāraḥ |

catvāra āryavyavahārāḥ | dṛṣṭe dṛṣṭavāditāryavyavahāraḥ | śrute śrutavāditā | mate matavāditā | vijñāte vijñātavāditāryavyavahāraḥ |

pañca āyuṣmanto dharmā bhagavatā svayaṃ abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātāḥ |

yaduta pañca skandhāḥ | rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaḥ |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām |

pañco­pād­ānaskandhāḥ | katame pañca | rūpopādānaskandho vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam |

pañca kāmaguṇāḥ | cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni | śrotravijñeyāḥ śabdā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ | ghrānavijñeyā gandhā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ | jihvāvijñeyā rasā iṣṭā kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ | kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni |

pañca mātsaryāṇi | āvāsamātsaryaṃ kulamātsaryaṃ varṇamātsaryaṃ lābhamātsaryaṃ dharmamātsaryaṃ |

pañca gatayaḥ | narakagatis tiryagyonigatiḥ pretagatir manuṣyagatir devagatiḥ |

pañca nīvaraṇāni | katamāni pañca | kāmacchandanīvaraṇam | vyāpādaḥ styānamiddham auddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā |

pañca cetaḥkhilāḥ | katame pañca | ihāyuṣmanto bhikṣuḥ śāstari kāṅkṣati vicikitsati na praskandati nādhimucyate na saṃprasīdati

ca vijñaiḥ sabrahmacāribhis tān vākpratodakair vi

kāṅksāti vicikitsati na praskandati nādhimucyate na saṃprasīdati |

pañca cetovinibandhāḥ | katame pañca | ihāyuṣmanto bhikṣuḥ kāye avigatarāgo avigatacchando avigatapremo ’vigatapipāso avigatatṛṣṇaḥ |

yo ’sau bhikṣuḥ kāye avigatarāgaḥ pūrvavat tasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate nādhimucyata ātāptāyānuyogāya prahāṇāya prati … uttamārthasya prāptaye |

tasya cittaṃ na praskandati pūrvavad uttamārthasya prāptaye | evam asya prathamaś cetovinibandhaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ kāme avigatarāgo avigatacchando avigatapremo avigatapipāso avigatatṛṣṇaḥ |

yo ’sau bhikṣuḥ kāme ’vigatarāgaḥ pūrvavat tasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate nādhimucyata ātaptāyānuyogāya prahāṇāya prati … uttamārthasya prāptaye |

tasya cittaṃ na praskandati pūrvavad uttamārthasya prāptaye | evam asya dvitīyaś cetovinibandhaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ saṃsṛṣṭo viharati … nanditaiḥ śucitaiḥ sahanandī sahaśokī | sukhiteṣu sukhito duḥkhiteṣu duḥkhitaḥ | utpanneṣu kṛtyakaraṇīyeṣv ātmanā teṣu yogam āpadya ti |

yo ’sau bhikṣuḥ saṃsṛṣṭo viharati pūrvavat | tasya cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate nādhimucyata ātaptāyānuyogāya prahāṇāya prati … uttamārthasya prāptaye |

tasya cittaṃ na praskandati pūrvavad uttarmārthasya prāptaye | evam asya tṛtīyaś cetovinibandho …

punar aparaṃ bhikṣur yeyaṃ kathābhisaṃlekhikā cetovinīvaraṇasāṃ­preyagāminī tad­yathā śīlakathā samādhikathā prajñākathā vimuktikathā vimuktijñānadarśanakathā alpecchākathā saṃtuṣṭikathā pravivekakathāsaṃ­sargakathā prahāṇakathā .ī … na śuśrūṣati na śrotram avadadhāti nājñācittam upasthāpayati dharmasyānudharmaṃ vyatikramya vartate śāstuḥ śāsanaṃ …

yo ’sau bhikṣur yeyaṃ kathābhisaṃlekhikā pūrvavad yāvad ity evaṃrūpāyāṃ kathāyāṃ na śuśrūṣati na śrotram avadadhāti nājñācittam upasthāpayati dharmasyānudharmaṃ vyatikramya vartate śāstuḥ śāsanaṃ …

tasya cittaṃ na praskandati pūrvavad yāvad uttamārthasya prāptaye | evam asya caturthaś cetovinibandho …

punar aparaṃ bhikṣur alpamātrakenāvaramātrakena viśeṣādhigamena …

alpamātrakenāvaramātrakena viśeṣādhigame nāntarapramādam āpadyate ātaptāyānuyogāya prahāṇāya prati … uttamārthasya prāptaye |

tasya cittaṃ na praskandati pūrvavad uttamārthasya prāptaye | evam asya pañcamaḥ cetovinibandhaḥ |

pañcāvarabhāgīyāni saṃyojanāni | kāmacchando vyāpādaḥ satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā |

pañcordhvabhāgīyāni saṃyojanāni | rūparāga ārūpyarāga auddhatyaṃ mānaḥ avidyā |

pañca vyasanāni | jñātivyasanaṃ bhogavyasanaṃ ārogyavyasanaṃ śīlavyasanaṃ dṛṣṭivyasanaṃ |

pañca saṃpadaḥ | jñātisaṃpad bhogasaṃpad ārogyasaṃpac chīlasaṃpad dṛṣṭisaṃpad |

pañca vacanaṃ | atha kālebhavā akālebhavā bhūtebhavā abhūtebhavā arthopa­saṃ­hitānarthopa­saṃ­hitā …

pañcābhavyasthānāni | abhavyo ’rhad bhikṣuḥ kṣīnāsravaḥ saṃcintya prāṇinaṃ jīvitād vyaparopitum | abhavyo ’dattaṃ steyasaṃkhyātam ādātum | abhavyo maithunaṃ dharmaṃ pratisevitum | abhavyaḥ saṃprajānan mṛṣā vaditum | …

pañca prādhānikasyāṅgāni |

iha bhikṣos tathāgatasyāntike śraddhābhinirviṣṭā bhavati mūlajātā pratiṣṭhitā … dharmataḥ | idaṃ prathamaṃ pradhānikasyāṅgam |

punar aparaṃ bhikṣuḥ … sabrahmacārīṇāṃ | idaṃ dvitīyaṃ prādhānikasyāṅgam |

punar aparaṃ bhikṣur alpābādho bhavaty arogajātīyaḥ samavipacanayā grahaṇyā samanvāgato nātyuṣṇayā nātiśītayāvyābādhayartusukhayā yayāsyāśitapītakhāditāni samyaksukhena paripākaṃ gacchanti | idaṃ tṛtīyaṃ prādhānikasyāṅgam |

punar aparaṃ bhikṣuḥ … sthāmavān … dṛdhaparākramo ’nikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣu |

kāmaṃ tvak snāyu ca asthi cāvatiṣṭhatu pariśuṣyatu śarīrāṃ māṃsaśoṇitam | atha ca punar yat tad ārabdhavīryeṇa prāptavyaṃ sthāmavatā vīryavatā utsāhinā dṛḍhaparākrameṇa anikṣiptadhureṇa kuśaleṣu dharmeṣu tad bata nānuprāpyāntarā vīryasya sraṃsanaṃ bhaviṣyati | idaṃ caturthaṃ prādhānikasyāṅgam |

pañca vimuktiparipācanāḥ saṃjñāḥ | anityasaṃjñā anitye duḥkhasaṃjñā duḥkhe anātmasaṃjñā āhāre pratikūlasaṃjñā maraṇasaṃjñā |

pañca vimuktyāyatanāni | katamāni pañca |

iha bhikṣo śāstā dharmaṃ deśayati | anyatarānyataro vā vijño gurusthānīyaḥ sabrahmacārī |

yathā yathāsya śāstā anyatarānyataro vā vijño gurusthānīyaḥ sabrahmacārī dharmaṃ deśayati tathā tathā teṣu dharmeṣv arthapratisaṃvedī bhavati dharmapratisaṃvedī ca |

tasyārthaprati­saṃ­vedino dharmapratisaṃvedinaś cotpadyate prāmodyaṃ pramuditasya prītir jāyate prītimanasaḥ kāyaḥ praśrabhyate praśrabdhakāyaḥ sukhaṃ vedayate sukhitasya cittaṃ samādhīyate samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti yathābhūtaṃ paśyati yathābhūtaṃ prajānan yathābhūtaṃ paśyan nirvidyate nirviṇṇo virajyate virakto vimucyate | idaṃ prathamaṃ vimuktyāyatanaṃ |

yatra sthitasya bhikṣor vā bhikṣuṇyā vā anupasthitā smṛtir upatiṣṭhate asamāhitaṃ cittaṃ samādhīyate aparikṣīṇāś cāsravāḥ parikṣīyante ananuprāptaṃ cānuttaraṃ yogakṣemaṃ nirvāṇam anuprāpnoti |

punar aparaṃ na haiva bhikṣo śāstā dharmaṃ deśayaty anyatarānyataro vā vijño gurusthānīyaḥ sabrahmacārī | api tu yathāśrutān dharmān yathopadiṣṭān yathāparyavāptān vistareṇa svareṇa svādhyāyaṃ karoti |

yathā yathā tān yathāśrutān yathopadiṣṭān yathāparyavāptāṃ vistareṇa svareṇa svādhyāyaṃ karoti tathā tathā teṣv arthapratisaṃvedī bhavati pūrvavat | idaṃ dvitīyaṃ vimuktyāyatanam | yatra sthitasyeti pūrvavat |

punar aparaṃ na haiva bhikṣo śāstā dharmaṃ deśayaty anyatarānyataro vā vijño gurusthānīyaḥ sabrahmacārī | nāpi tu yathāśrutān dharmān yathopadiṣṭān yathāparyavāptān vistareṇa svādhyāyaṃ karoti | api tu yathāśrutān dharmān yathopadiṣṭān yathāparyavāptān vistareṇa parebhyaḥ saṃprakāśayati

yathā yathā yathāśrutān dharmān yathopadiṣṭān yathāparyavāptān vistareṇa parebhyaḥ saṃprakāśayati tathā tathā teṣu dharmeṣv arthapratisaṃvedī bhavatīti pūrvavat | idaṃ tṛtīyaṃ vimuktyāyatanaṃ | yatra sthitasyeti pūrvavat |

punar aparaṃ na haiva bhikṣo śāstā pūrvavat nāpi svādhyāyaṃ nāpi parebhyaḥ saṃprakāśayati | api tu yathāśrutān yāvad yathāparyavāptān cintayati tulayati upaparīkṣate |

yathā yathā yathāśrutān yāvad yathāparyavāptān cintayati yāvad upaparīkṣate tathā tathā teṣu dharmeṣv arthapratisaṃvedī pūrvavat | idaṃ caturthaṃ vimuktyāyatanaṃ | yatra sthitasyeti pūrvavat |

punar aparaṃ na haiva bhikṣo śāsteti pūrvavat | nāpi svādhyāyaṃ nāpi parebhyaḥ saṃprakāśayati nāpi cintayati | api tu anenānyatamaṃ bhadrakaṃ samādhinimittaṃ sādhu ca suṣṭhu ca sūdgṛhītaṃ bhavati sumanasikṛtaṃ subhāvitaṃ sujuṣṭaṃ supratividdhaṃ | tadyathā vinīlakaṃ vā vipūyakaṃ vā vyādhmātakaṃ vā vipaṭumakaṃ vā vilohitakaṃ vā vikhāditakaṃ vā vikṣiptakaṃ vā asthi vā asthisaṃkalikā vā |

yathā yathā khalv anenāanyatamānyatamaṃ bhadrakaṃ samādhinimittaṃ pūrvavad yāvat supratividdhaṃ | tathā tathā teṣu dharmeṣv arthapratisaṃvedī bhavati pūrvavat | idaṃ pañcamaṃ vimuktyāyatanaṃ | yatra sthitasyeti pūrvavat |

pañcendriyāṇi | katamāni pañca | śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam |

pañcendriyāṇi | katamāni pañca | sukhendriyaṃ duḥkhendriyaṃ saumanasyendriyaṃ daurmanasyendriyam upekṣendriyam |

pañca balāni | katamāni pañca | śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalam |

pañcānāgāminaḥ | katame pañca | antarāparinirvāyī | upapadya­pari­nirvāyī | sābhisaṃskāraparinirvāyī | anabhisaṃskāraparinirvāyī | ūrdhvasrotaḥ |

pañca śuddhāvāsāḥ | avṛhā a tapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāḥ |

pañca niḥsaraṇīyā dhātavaḥ | tasya khalv āyuṣmantaḥ śrutavata āryaśrāvakasya … kāmān anusmarataḥ kāmeṣu cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyate pratilīyate … snāyugardulakaṃ vāgnāv upasaṃhṛtaṃ pratilīyate n pra …

… kāmān anusmarataḥ kāmeṣu cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyate pratilīyate

na sa tadvedanāṃ vedayati | idaṃ niḥsaraṇaṃ |

yathā kāmānām evam vyāpādo ’vyāpādo vihiṃsāvihiṃsā rūpam ārūpyaṃ satkāyaḥ satkāyanirodho ’sti niḥsaraṇam |

|| uddānam ||
…
ās tathā | …
khilāś ca vinibandhāś ca ||
…
… | … vimuktipari­pācanā ||
…
indriyaṃ dvitīyaṃ tathā | pañca balāny anāgāmī śuddhāvāsāś ca dhātavaḥ ||

ṣaḍ āyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātāḥ |

yaduta ṣaḍ ādhyātmikāyatanāni | katamāni ṣaṭ | cakṣur ādhyātmikam āyatanaṃ | śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana ādhyātmikam āyatanam |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇāṃ |

ṣaḍ bāhyāyatanāni | katamāni ṣaṭ | rūpaṃ bāhyāyatanaṃ | śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmo bāhyāyatanaṃ |

ṣaḍ vijñānakāyāḥ | katame ṣaṭ | cakṣurvijñānaṃ śrotraghrānajihvākāya­mano­vij­ñānaṃ |

ṣaṭ sparśakāyāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuḥsaṃsparśaḥ | śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ­saṃsparśaḥ |

ṣaḍ vedanākāyāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā | śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ­saṃs­parśajā vedanā |

ṣaṭ saṃjñākāyāḥ | cakṣuḥsaṃsparśajā saṃjñā | śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ­saṃs­parśajā saṃjñā |

ṣaṭ cetanākāyāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuḥsaṃsparśajā cetanā | śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ­saṃs­parśajā cetanā |

ṣaṭ tṛṣṇākāyāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuḥsaṃsparśajā tṛṣṇā | śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ­saṃs­parśajā tṛṣṇā |

ṣaḍ dharmā hānabhāgīyāḥ | katame ṣaṭ | buddhe agauravo viharati | dharme agauravo viharati | saṃghe agauravo viharati | śikṣāyāṃ agauravo viharati | daurvacasyaś ca pāpamitraś ca bhavati |

ṣaḍ dharmā viśeṣabhāgīyāḥ | katame ṣaṭ | buddhe gauravo viharati | dharme gauravo viharati | saṃghe gauravo viharati | śikṣāyāṃ gauravo viharati | sauvacasyaś ca kalyāṇamitraś ca bhavati |

ṣaṭ saumanasyopavicārāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāni rūpāṇy upavicarati | śrotreṇa śabdān śrutvā saumanasyasthānīyān śabdān upavicarati | ghrāṇena gandhān jighritvā saumanasyasthānīyān gandhān upavicarati | jihvayā rasān svāditvā saumanasyasthānīyān rasān upavicarati | kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvā saumanasyasthānīyāni spraṣṭavyāny upavicarati | manasā dharmān vijñāya saumanasyasthānīyān dharmān upavicarati |

ṣaḍ daurmanasyopavicārāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā daurmanasyasthānīyāni rūpāṇy upavicarati | śrotreṇa śabdān śrutvā daurmanasyasthānīyān śabdān upavicarati | ghrāṇena gandhān jighritvā daurmanasyasthānīyān gandhān upavicarati | jihvayā rasān svāditvā daurmanasyasthānīyān rasān upavicarati | kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvā daurmanasyasthānīyāni spraṣṭavyāny upavicarati | manasā dharmān vijñāya daurmanasyasthānīyān dharmān upavicarati |

ṣaḍ upekṣopavicārāḥ | katame ṣaṭ | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā upekṣāsthānīyāni rūpāṇy upavicarati | śrotreṇa śabdān śrutvā upekṣāsthānīyān śabdān upavicarati | ghrāṇena gandhān jighritvopekṣāsthānīyān gandhān upavicarati | jihvayā rasān svāditvopekṣāsthānīyān rasān upavicarati | kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvopakṣāsthānīyāni spraṣṭavyāny upavicarati | manasā dharmān vijñāyopekṣāsthānīyān dharmān upavicarati |

ṣaṭ sātatavihārāḥ || katame ṣaṭ | iha bhikṣuś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā naiva sumanā bhavati na durmanā upekṣako viharati smṛtaḥ saṃprajānan |

śrotreṇa śabdān ghrāṇena gandhāñ jihvayā rasān kāyena spraṣṭavyān manasā dharmān vijñāya naiva sumanā bhavati na durmanā upekṣako viharati smṛtaḥ saṃ­prajānan |

ṣaḍ dhātavaḥ | katame ṣaṭ | pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānandhātuḥ |

ṣaṇ niḥsaraṇīyā dhātavaḥ | katame ṣaṭ | ihāyuṣmanto bhikṣur evaṃ vaden maitro me cetaḥ samādhir āsevito bhāvito bahulīkṛto ’tha ca punar me vyāpādaś cittaṃ paryādāya tiṣṭhati pūrvavad yathā daśottare |

ṣaḍ vivādamūlāni | katamāni ṣaṭ |

ihaikatyaḥ krodhano bhavaty upanāhī | yo ’sau krodhano bhavaty upanāhī sa śāstāraṃ na satkaroti na gurukaroti na mānayati na pūjayati | sa śāstāram asatkurvan agurukurvan amānayan apūjayan dharmaṃ na paśyati | dharmam apaśyan śrāmaṇye anavekṣo bhavati | yo śrāmaṇye anavekṣo sa saṃghe tadrūpaṃ … janayati kalahabhaṇḍanavigrahavivādaṃ | yo bhavati kalahakārī sa bhaviṣyati bahujanānarthāya bahujanāhitāya bahujanaduḥkhāyānarthāyāhitāya duḥkhāya devamanuṣyāṇām |

ata evaṃrūpaṃ yūyaṃ vivādamūlaṃ saty adhyātmaṃ vā bahirdhā vā aprahīyaṃ samanupaśyata tatas saṃhitaiḥ samagraiḥ saṃmodamānair avivadamānās tīvraś cotsāhanī cotsuḍhiś cāprativāṇiś ca smṛtyā saṃprajanyena ca yogaḥ karaṇīyaḥ | evaṃ tad vivādamūlam utpannaṃ prahāṇam |

ata evaṃrūpaṃ yūyaṃ vivādamūlaṃ saty adhyātmaṃ vā bahirdhā vā prahīyaṃ samanupaśyata tatas saṃhitaiḥ samagraiḥ saṃmodamānair avivadamānās tīvraś cetasa ārakṣasmṛtir apramādena ca yogaḥ karaṇīyaḥ | … mahatīm āyatyāṃ notpatsyate |

yathā krodhano bhavaty upanāhī | evaṃ mrakṣī pradāśī | īrṣyako matsarī | śaṭho māyāvī | mithyādṛṣti … sva­yaṃ­dṛṣṭiparāmarśy asamañjasagrāhī duṣpratiniḥsargam … yo bhikṣur bhavati svayaṃdṛṣṭiparāmarśy asamañjasagrāhī duṣpratiniḥsargaṃ … sa śāstāraṃ na satkaroti pūrvavad yāvad āyatyāṃ notpatsyate |

ṣaṭ saṃraṃjanīyā dharmāḥ | katame ṣaṭ | maitraṃ me kāyakarma pratyupasthitaṃ bhaviṣyati śāstur antike vijñānāñ ca sabrahmacāriṇāṃ | ayaṃ dharmaḥ saṃraṃjanīyaḥ pūrvavad yathā daśotare |

ṣaḍ abhijñāḥ | katamāḥ ṣaṭ | ṛddhiviṣayā divyaṃ śrotraṃ cetaḥparyāyaḥ pūrvanivāsa cyutyupapāda āsravakṣayaḥ |

ṣaḍ vidyābhāgīyāḥ saṃjñāḥ | katamāḥ ṣaṭ | anityasaṃjñānitye duḥkhasaṃjñā duḥkhe ’nātmasaṃjñā āhāre pratikūlasaṃjñā sarvaloke ’nabhiratasaṃjñā maraṇasaṃjñā |

ṣaḍ anusmṛtayaḥ | buddhānusmṛtir dharmānusmṛtiḥ saṃghānusmṛtiḥ śīlānusmṛtiḥ tyāgānusmṛtir devatānusmṛtiḥ |

ṣaḍ ānuttaryāṇi | darśanānuttaryaṃ śravaṇānuttaryaṃ lābhānuttaryaṃ śikṣānuttaryaṃ pari­caryānuttaryam anusmṛtyānuttaryam |

ṣaḍ avekṣāḥ | rūpāvekṣā śabdāvekṣā gandhavekṣā rasāvekṣā sparṣṭavyāvekṣā dharmāvekṣā |

ṣaḍ abhijātayaḥ | katamāḥ ṣaṭ | kṛṣṇābhijātīyaḥ pudgalaḥ kṛṣṇān dharmān abhijāyate | kṛṣṇābhijātīyaḥ pudgalaḥ śuklān dharmān abhijāyate | kṛṣṇābhijātīyaḥ pudgalaḥ akṛṣṇam aśuklaṃ nirvāṇam abhijāyate | śuklābhijātīyaḥ pudgalaḥ kṛṣṇān dharmān abhijāyate | śuklābhijātīyaḥ pudgalaḥ śuklān dharmān abhijāyate | śuklābhijātīyaḥ pudgalo ’kṛṣṇam aśuklaṃ nirvāṇam abhijāyate |

|| uddānaṃ ||
ādhyātmikāś ca bāhyāś ca vijñānaṃ sparśavedanāḥ | saṃjñātha cetanā … rahāṇi … ||
…
… | … vivadanāni ca ||
ṣaṭ saṃraṃjanīyā uktāḥ ṣaḍ abhijñāḥ prakāśitāḥ | saṃjñāsmṛtir ānuttaryam avekṣā abhijātayaḥ ||||

saptāyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātā

yaduta sapta bodhyaṅgāni | katamāni sapta | smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmapravicayo vīryaṃ prītiḥ praśrabdhiḥ samādhy upekṣā |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām |

yaduta sapta pudgalāḥ | śraddhānusārī dharmānusārī śraddhādhimukto dṛṣṭiprāptaḥ kāyasākṣī prajñāvimukta ubhayatobhāgavimuktaḥ |

sapta samādhipariṣkārāḥ | katame sapta | tadyathā samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ |

sapta dhanāni | śraddhādhanaṃ śīladhanaṃ hrīdhanam avatrāpyadhanaṃ śrutadhanaṃ tyāgadhanaṃ prajñādhanam |

sapta balāni | śraddhābalaṃ vīryabalaṃ hrībalaṃ vyavatrāpya­balaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalam |

saptāsaddharmāḥ | aśraddho bhavaty āhrīkyo ’navatrāpī kusīdo muṣitasmṛtir asamāhito duṣprajñaḥ |

sapta saddharmāḥ | śraddho bhavati hrīmān avatrāpy ārabdha­vīrya upasthitasmṛtiḥ samāhitaḥ prajñāvān |

saptāsaddharmāḥ | na dharmajño bhavati nārthajño na kālajño na mātrajño nātmajño na pariṣajjño na pudgalaparāvarajñaḥ |

sapta saddharmāḥ | na dharmajño bhavaty arthajñaḥ kālajño mātrajño ātmajñaḥ pariṣajjñaḥ pudgalaparāvarajñaḥ |

sapta vijñānasthitayaḥ | rūpinaḥ santi satvā nānāt­vakāyā nānātvasaṃjñinas tadyathā manuṣyā ekatyāś ca devāḥ | iyaṃ prathamā vijñānasthitiḥ pūrvavad yathā daśottare |

saptānuśayāḥ | kāmarāgānuśayaḥ pratighānuśayo bhavarāgānuśayo mānānuśayaḥ avidyānuśayo dṛṣṭyanuśayo vicikitsānuśayaḥ |

sapta nirdoṣavastūni pūrvavad yathā daśottare |

saptādhikaraṇaśamathāḥ | saṃmukhavinayaḥ smṛtivinayaḥ amūḍhavinayas tatsvabhāva­iṣīyo yadbhūyasikīyaḥ pratijñākārakas tṛṇaprastārakaḥ |

uddānam ||
… sapta pudgalāḥ sapta … saddharmāḥ sapta …
sapta vijñānasthitayaḥ sapta … nirdoṣavastūni sapta śamathanaprak …

aṣṭāv āyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātā

yadutāṣṭāv āryamārāṅgāni | samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām ||

aṣṭau pudgalāḥ | srotaāpannaḥ srotaā­patti­phalasākṣātk­riyāyai pratipannakaḥ | sakṛdāgāmī sakṛdāgāmiphalasākṣātk­riyāyai pratipannakaḥ | anāgāmī anāgāmiphalasākṣātk­riyāyai pratipannakaḥ | arhan arhatvaphalasākṣātk­riyāyai pratipannakaḥ |

aṣṭau dānāni | āsadya dānaṃ dadāti | bhayād dānaṃ dadāti | adān me dānaṃ dadāti | dāsyati me dānaṃ dadāti | dattaṃ pūrvaṃ me pitṛbhiḥ pitāmahair iti dānaṃ dadāti | svargārthaṃ dānaṃ dadāti | kīrtyarthaṃ dānaṃ dadāti | cittālaṃkārārthaṃ cittapariṣkārārthaṃ yoga­saṃ­bhārārtham uttamārthasya prāptaye dānaṃ dadāti |

aṣṭau kausīdyavastūni |

aṣṭau puṇyakriyāvastūni | dānamayaṃ puṇyakriyāvastu ekatyena parīttaṃ dānaṃ dīyate …

aṣṭau parṣadaḥ | kṣatriyaparṣat brāhmaṇaparṣat gṛhapatiparṣat śramaṇaparṣat cāturmahārājikaparṣat trayastriṃśaparsat māraparṣat brahmaparṣat |

aṣṭau lokadharmāḥ | katame ’ṣṭau | lābhaḥ alābho nindā praśaṃsā yaśaḥ ayaśaḥ duḥkhaṃ sukham |

aṣṭau vimokṣāḥ |

rūpī rūpāṇi paśyaty ayaṃ prathamo vimokṣaḥ |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ |

śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopa­saṃ­padya viharaty ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati | ayaṃ caturtho vimokṣaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānaṃ vijñānānantyāyatanam upasampadya viharati | ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasampadya viharati | ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśa ākiñca nyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsa ṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati | ayaṃ saptamo vimokṣaḥ |

punar aparaṃ bhikṣuḥ sarvaśo naiva­saṃj­ñānā­saṃj­ñā­yatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhaṃ kāyena sākṣīkṛtvopasaṃpadya viharaty ayam aṣṭamo vimokṣaḥ |

aṣṭāv abhibhvāyatanāni |

adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parittāni suvarṇadurvarṇā ni tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ prathamam abhibhvāyatanam |

adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty apramāṇāni suvarṇadurvarṇāni tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ dvitīyaṃ abhibhvāyatanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parittāni suvarṇadurvarṇāni tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati | evaṃ­saṃ­jñī ca bhavati | idaṃ tṛtīyam abhibhvāyātanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpaṇi paśyaty apramāṇāni suvarṇadurvarṇāni tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānāty abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ caturtham abhibhvāyatanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni tadyathā umakapuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastram |

evam evādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni | tāni khalu rūpāṇy abhibhūya jānite abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ pañcamam abhibhvāyatanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni tadyathā karṇikārapuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastram |

evam evādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati pītāni pītavarṇāni pītanidarśanāni pītanirbhāsāni | tāni khalu rūpāṇy abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ ṣaṣṭham abhibhvāyatanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati lohitāni lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni tadyathā bhandūkapuṣpaṃ saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastram |

evam evādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati lohitāni lohitavarṇāni lohitanidarśanāni lohitanirbhāsāni | tāni khalu rūpāṇy abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idaṃ saptamaṃ abhibhvāyatanam |

adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇy paśyaty avadātāny avadātavarṇāny avadātanidarśanāny avadātanirbhāsāni tadyathā uśanastārakā saṃpannaṃ vā vārāṇasīyakaṃ vastram |

evam evādhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyaty avadatāny avadātavarṇāny avadātanidarśanāny avadātanirbhāsāni | tāni khalu rūpāṇy abhibhūya paśyati | evaṃsaṃjñī ca bhavati | idam aṣṭhamam abhibhvāyatanam |

navāyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhi­saṃ­budhyākhyātāḥ |

yaduta nava saṃyojanāni | anunayasaṃyojanaṃ pratighasaṃyojanaṃ mānasaṃyojanaṃ avidyāsaṃyojanaṃ dṛṣṭisaṃyojanaṃ parāmarśasaṃyojanaṃ vicikitsāsaṃyojanam īrṣyāsaṃyojanaṃ mātsaryasaṃyojanam |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ saṃmodamānā bhūtvā pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām |

nava satvāvāsāḥ | katame nava |

rūpiṇaḥ santi satvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinas tadyathā manuṣyā ekatyāś ca devāḥ | ayaṃ prathamaḥ satvāvāsaḥ |

rūpiṇaḥ santi satvā nānātvakāyā ekatvasaṃjñinas tadyathā devā brahmakāyikā ye etat prathamābhinirvṛttāḥ | ayaṃ dvitīyaḥ satvāvāsaḥ |

rūpiṇaḥ santi satvā ekatvakāyā nānātvasaṃjñinas tadyathā devā ābhāsvarāḥ | ayaṃ tṛtīyaḥ satvāvāsaḥ |

rūpiṇaḥ santi satvā ekatvakāyā ekatvasaṃjñinas tadyathā devāḥ śubhakṛtsnāḥ | ayaṃ caturthaḥ satvāvāsaḥ |

rūpiṇaḥ santi satvā asaṃjñino ’pratisaṃjñinaḥ | tadyathā devā asaṃjñisatvāḥ | ayaṃ pañcamaḥ satvāvāsaḥ |

arūpiṇaḥ santi satvāḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharanti tadyathā devā ākāśānantyāyatanopagāḥ | ayaṃ ṣaṣṭhaḥ satvāvāsaḥ |

arūpiṇaḥ santi satvāḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānāṃ vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharanti tadyathā devā vijñānānantyāyatanopagāḥ | ayaṃ saptamaḥ satvāvāsaḥ |

arūpiṇaḥ santi satvāḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanaṃ upasaṃpadya viharanti tadyathā devā ākiñcanyāyatanopagāḥ | ayaṃ aṣṭamaḥ satvāvāsaḥ |

arūpiṇaḥ santi satvā ye sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naiva­saṃj­ñānā­saṃj­ñā­yatanam upasaṃpadya viharanti tadyathā devā naiva­saṃj­ñānā­saṃj­ñā­yata­nopagāḥ | ayaṃ navamaḥ satvāvāsaḥ |

daśāyuṣmanto dharmā bhagavatā svayam abhijñāyābhisaṃbudhyākhyātāḥ |

yaduta daśa kṛtsnāyatanāni | pṛthivīkṛtsnam eke saṃjānaṃti ity ūrdhvam adhas tiryag advayam apramāṇaṃ | āpkṛtsnaṃ tejaḥkṛtsnaṃ vāyukṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnam avadātakṛtsnam ākāśānaṃ­tyā­yata­nakṛtsnaṃ vijñānānaṃtyāyata­nakṛtsnam eke saṃjānanti ity ūrdhvam adhas tiryag advayam apramāṇam |

tān vayaṃ saṃhitāḥ samagrāḥ pūrvavad yāvad devamanuṣyāṇām |

daśāśaikṣā dharmāḥ | katame daśa | aśaikṣī samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ samyagvimuktiḥ samyagjñānam |

atha bhagavān āyuṣmataḥ śāriputrasya kathāparyavasānaṃ ājñāya nyaṣīdat paryaṅkam ābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhaṃ smṛtim upasthāpya nivasya |

bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate | sādhu sādhu śāriputra sādhu khalu tvaṃ śāriputra … yasi | punar api tvam abhīkṣṇam api bhikṣūṇāṃ saṃgītaṃ dharmaparyāyaṃ deśaya |

tad bhavatu dīrgharātram devamanuṣyāṇām arthāya hitāya sukhāya | udgṛhṇīdhvaṃ bhikṣavaḥ saṃgītaṃ dharmaparyāyaṃ tathātathā dhārayata grāhayata vācayata |

… brahma­caryopa­saṃ­hitaḥ abhijñāyai saṃbodhaye nirvāṇāya saṃvartate yāvac ca satpuruṣeṇa pravrajitena śraddhayā saṃgīto dharmaparyāya udgṛhya parya­vāpya tathā dhārayitavyo grāhayitavyo vācayitavyaḥ || ||