Atha duṭ­ṭhaṭṭha­ka­sutta­niddesaṃ vakkhati—

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke,
Athopi ve saccamanā vadanti;
Vādañca jātaṃ muni no upeti,
Tasmā munī natthi khilo kuhiñci.

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eketi te titthiyā duṭṭhamanā paduṭṭhamānā viruddhamanā paṭi­viruddha­manā āhatamanā paccāhatamanā āghātitamanā paccā­ghāti­ta­manā vadanti upavadanti bhagavantañca ­bhik­khu­saṃ­ghañca abhūtenāti—vadanti ve duṭṭhamanāpi eke.

Athopi ve saccamanā vadantīti ye tesaṃ titthiyānaṃ saddahantā okappentā adhimuccantā saccamanā saccasaññino bhūtamanā bhūtasaññino tathamanā tathasaññino yāthāvamanā yāthāvasaññino aviparītamanā avi­parī­ta­saññino vadanti upavadanti bhagavantañca ­bhik­khu­saṃ­ghañca abhūtenāti—athopi ve saccamanā vadanti.

Vādañca jātaṃ muni no upetīti. So vādo jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto paratoghoso akkoso upavādo bhagavato ca ­bhik­khu­saṃ­ghassa ca abhūtenāti—vādañca jātaṃ. Muni no upetīti. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappatto … pe … saṅga­jāla­maticca so muni. Yo vādaṃ upeti so dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti—kārako kārakatāya vādaṃ upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Akārakomhīti yo vādaṃ upeti so imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti. Muni dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti—akārako muni akārakatāya vādaṃ na upeti, atha vā vuccamāno upavadiyamāno na kuppati na byāpajjati na patitthīyati na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Akārakomhīti muni imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati na abhinivisatīti—vādañca jātaṃ muni no upeti.

Tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ munino āhatacittatā khilajātatāpi natthi. Pañcapi cetokhilā natthi, tayopi khilā natthi. Rāgakhilo dosakhilo mohakhilo natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhab­bup­pat­tiko ñāṇagginā daḍḍho. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhat­ta­bahid­dhā vāti— tasmā munī natthi khilo kuhiñcīti.

Tenāha bhagavā—

“Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke,
Athopi ve saccamanā vadanti;
Vādañca jātaṃ muni no upeti,
Tasmā munī natthi khilo kuhiñcī”ti.

Sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyya,
Chandānunīto ruciyā niviṭṭho;
Sayaṃ samattāni pakubbamāno,
Yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

Sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyyāti. Yaṃ te titthiyā sun­dari­parib­bāji­kaṃ hantvā samaṇānaṃ sakya­put­ti­yā­naṃ avaṇṇaṃ pakāsayitvā “evaṃ etaṃ lābhaṃ yasasakkāraṃ sammānaṃ paccāharissāmā”ti te evaṃdiṭṭhikā evaṃkhantikā evaṃrucikā evaṃladdhikā evaṃajjhāsayā evaṃadhippāyā, te nāsakkhiṃsu sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ atikkamituṃ; atha kho sveva ayaso te paccāgatoti, evampi—sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyya. Atha vā “sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññan”ti yo so evaṃvādo, so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? Taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi—sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyya? “Asassato loko … pe … antavā loko … anantavā loko … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃ maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññan”ti yo so evaṃ vādo, so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya vītivatteyya? Taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi—sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyya.

Chandānunīto ruciyā niviṭṭhoti. Chandānunītoti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati. Yathā hatthiyānena vā assayānena vā rathayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati, evamevaṃ sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti—chandānunīto. Ruciyā niviṭṭhoti sakāya diṭṭhiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā niviṭṭho patiṭṭhito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—chandānunīto ruciyā niviṭṭho.

Sayaṃ samattāni pakubbamānoti. Sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti. “Ayaṃ satthā sabbaññū”ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti. “Ayaṃ dhammo svākkhāto, ayaṃ gaṇo suppaṭipanno, ayaṃ diṭṭhi bhaddikā, ayaṃ paṭipadā supaññattā, ayaṃ maggo niyyāniko”ti sayaṃ samattaṃ karoti paripuṇṇaṃ karoti anomaṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhi­nib­bat­tetīti—sayaṃ samattāni pakubbamāno.

Yathā hi jāneyya tathā vadeyyāti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. “Sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññan”ti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya. “Asassato loko … pe … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññan”ti yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti—yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

Tenāha bhagavā—

“Sakañhi diṭṭhiṃ katha­mac­ca­yeyya,
Chandānunīto ruciyā niviṭṭho;
Sayaṃ samattāni pakubbamāno,
Yathā hi jāneyya tathā vadeyyā”ti.

Yo attano sīlavatāni jantu,
Anānupuṭṭhova paresa pāva;
Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu,
Yo ātumānaṃ sayameva pāva.

Yo attano sīlavatāni jantūti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃ­dhamma­saman­nā­gato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Sīlavatānīti atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pāti­mokkha­saṃ­vara­saṃ­vuto viharati ācāra­gocara­sam­panno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yo tattha saṃyamo saṃvaro avītikkamo, idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ taṃ vataṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ; samādānaṭṭhena vataṃ—idaṃ vuccati sīlañceva vatañca. Katamaṃ vataṃ, na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni—āraññikaṅgaṃ, piṇ­ḍapāti­kaṅ­gaṃ, paṃsu­kūlikaṅ­gaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, ­sapadā­na­cārikaṅ­gaṃ, kha­lu­pacchā­bhatti­kaṅ­gaṃ, nesajjikaṅgaṃ, yathā­san­tha­ti­kaṅgaṃ—idaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Vīriya­sa­mādā­nampi vuccati vataṃ, na sīlaṃ. “ Kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisa­pa­rakka­mena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī”ti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ vīriya­sa­mādā­naṃ—idaṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ.

“Nāsissaṃ na pivissāmi,
vihārato na nikkhame;
Napi passaṃ nipātessaṃ,
taṇhāsalle anūhate”ti.

Cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. “Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī”ti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. “Na tāvāhaṃ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi, caṅkamā orohissāmi, vihārā nikkhamissāmi, aḍḍhayogā nikkhamissāmi, pāsādā nikkhamissāmi, hammiyā nikkhamissāmi, guhāya nikkhamissāmi, leṇā nikkhamissāmi, kuṭiyā nikkhamissāmi, kūṭāgārā nikkhamissāmi, aṭṭā nikkhamissāmi, māḷā nikkhamissāmi, uddaṇḍā nikkhamissāmi upaṭṭhā­na­sālāya nikkhamissāmi maṇḍapā nikkhamissāmi, rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī”ti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ.

“Imasmiññeva pubbaṇ­ha­samayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhi­gacchis­sāmi phassayissāmi ­sacchi­karis­sāmī”ti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. “Imasmiññeva majjhan­hika­samayaṃ, sāyanhasamayaṃ, purebhattaṃ, pacchābhattaṃ, purimaṃ yāmaṃ, majjhimaṃ yāmaṃ, pacchimaṃ yāmaṃ, kāḷe, juṇhe, vasse, hemante, gimhe, purime vayokhandhe, majjhime vayokhandhe, pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhi­gacchis­sāmi phassayissāmi ­sacchi­karis­sāmī”ti—cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi vīriya­sa­mādā­naṃ vuccati vataṃ, na sīlaṃ. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujoti—yo attano sīlavatāni jantu.

Anānupuṭṭhova paresa pāvāti. Paresanti paresaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Anānupuṭṭhoti apuṭṭho apucchito ayācito anajjhesito apasādito. Pāvāti attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā pāvadati. Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlab­bata­sampan­noti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vā vatthunā, uccā kulā pabbajitoti vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭ­ṭha­pabba­ji­tā­nanti vā, lābhimhi cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rā­nanti vā, suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhamma­ka­thi­koti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, ­sapadā­na­cāri­koti vā, kha­lu­pacchā­bhatti­koti vā, nesajjikoti vā, yathā­san­tha­ti­koti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiyā lābhīti vā, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiyā lābhīti vā, ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiyā lābhīti vā, neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti—anānupuṭṭhova paresaṃ pāva.

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhūti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭic­ca­samup­pāda­kusalā sati­paṭṭhā­na­kusalā sammap­pa­dhā­na­kusalā iddhi­pāda­kusalā indriyakusalā balakusalā boj­jhaṅ­ga­kusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evamāhaṃsu— “anariyānaṃ eso dhammo, neso dhammo ariyānaṃ; bālānaṃ eso dhammo, neso dhammo paṇḍitānaṃ; asappurisānaṃ eso dhammo, neso dhammo sappurisānan”ti. Evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti—anariyadhammaṃ kusalā tamāhu.

Yo ātumānaṃ sayameva pāvāti. Ātumā vuccati attā. Sayameva pāvāti sayameva attānaṃ pāvadati—ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlab­bata­sampan­noti vā, jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vā vatthunā, uccā kulā pabbajitoti vā, mahākulā pabbajitoti vā, mahābhogakulā pabbajitoti vā, uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭ­ṭha­pabba­ji­tā­nanti vā, lābhimhi cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­rā­nanti vā, suttantikoti vā, vinayadharoti vā, dhamma­ka­thi­koti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, ­sapadā­na­cāri­koti vā, kha­lu­pacchā­bhatti­koti vā, nesajjikoti vā, yathā­san­tha­ti­koti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiyā lābhīti vā, viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiyā lābhīti vā, ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiyā lābhīti vā, neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti—yo ātumānaṃ sayameva pāvāti.

Tenāha bhagavā—

“Yo attano sīlavatāni jantu,
Anānupuṭṭhova paresa pāva;
Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu,
Yo ātumānaṃ sayameva pāvā”ti.

Santo ca bhikkhu abhinibbutatto,
Itihanti sīlesu akatthamāno;
Tamariya­dhammaṃ kusalā vadanti,
Yassussadā natthi kuhiñci loke.

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti. Santoti rāgassa samitattā santo, dosassa samitattā santo, mohassa samitattā santo, kodhassa … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṃ … sabba­ducca­ritā­naṃ … sabba­da­rathā­naṃ … sabba­pari­ḷāhā­naṃ … sabba­santā­pā­naṃ … sabbā­kusa­lābhi­saṅ­khā­rā­naṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭi­passad­dhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭi­passad­dhoti—santo. Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu—sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlab­bata­parāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jāti­jarā­maraṇiyā.

“Pajjena katena attanā, (sabhiyāti bhagavā)
Pari­nib­bā­na­gato vitiṇṇakaṅkho;
Vibhavañca bhavañca vippahāya,
Vusitavā khīṇa­pu­nabbhavo sa bhikkhū”ti.

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti rāgassa nibbāpitattā abhinibbutatto, dosassa nibbāpitattā abhinibbutatto, mohassa nibbāpitattā abhinibbutatto, kodhassa … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṃ … sabba­ducca­ritā­naṃ … sabba­da­rathā­naṃ … sabba­pari­ḷāhā­naṃ … sabba­santā­pā­naṃ … sabbā­kusa­lābhi­saṅ­khā­rā­naṃ nibbāpitattā abhi­nibbutat­toti—santo ca bhikkhu abhinibbutatto.

Itihanti sīlesu akatthamānoti. Itīti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkha­ra­sama­vāyo byañ­jana­siliṭ­ṭhatā padānupubbatā metaṃ—itihanti. Sīlesu akatthamānoti. Idhekacco katthī hoti vikatthī. So katthati vikatthati. Ahamasmi sīlasampannoti vā, vatasampannoti vā, sīlab­bata­sampan­noti vā, jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā … pe … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiyā lābhīti vā katthati vikatthati. Evaṃ na katthati na vikatthati. Katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā viharatīti—itihanti sīlesu akatthamāno.

Tamariya­dhammaṃ kusalā vadantīti. Kusalāti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭic­ca­samup­pāda­kusalā sati­paṭṭhā­na­kusalā sammap­pa­dhā­na­kusalā iddhi­pāda­kusalā indriyakusalā balakusalā boj­jhaṅ­ga­kusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṃ vadanti— “ariyānaṃ eso dhammo, neso dhammo anariyānaṃ; paṇḍitānaṃ eso dhammo, neso dhammo bālānaṃ; sappurisānaṃ eso dhammo, neso dhammo asappurisānan”ti. Evaṃ vadanti, ariyānaṃ evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti— tamariya­dhammaṃ kusalā vadanti.

Yassussadā natthi kuhiñci loketi. Yassāti arahato khīṇāsavassa. Ussadāti sattussadā—rāgussado, dosussado, mohussado, mānussado, diṭṭhussado, kilesussado, kammussado. Yassime ussadā natthi na santi na vijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhab­bup­pat­tikā ñāṇagginā daḍḍhā. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhat­ta­bahid­dhā vā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi— yassussadā natthi kuhiñci loke.

Tenāha bhagavā—

“Santo ca bhikkhu abhinibbutatto,
Itihanti sīlesu akatthamāno;
Tamariya­dhammaṃ kusalā vadanti,
Yassussadā natthi kuhiñci loke”ti.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā,
Purakkhatā santi avīvadātā;
Yadattani passati ānisaṃsaṃ,
Taṃ nissito kuppa­paṭic­ca­santiṃ.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammāti. Pakappanāti dve pakappanā—taṇhāpakappanā ca diṭṭhi­pakappanā ca … pe … ayaṃ taṇhāpakappanā … pe … ayaṃ diṭṭhi­pakappanā. Saṅkhatāti saṅkhatā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi—saṅkhatā. Atha vā aniccā saṅkhatā paṭic­ca­samup­pannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodha­dhammā­tipi— saṅkhatā. Yassāti diṭṭhi­ga­tikassa. Dhammā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānīti—pakappitā saṅkhatā yassa dhammā.

Purakkhatā santi avīvadātāti. Purakkhatāti dve purekkhārā—taṇhā­purek­khāro ca diṭṭhi­purek­khāro ca … pe … ayaṃ taṇhā­purek­khāro … pe … ayaṃ diṭṭhi­purek­khāro. Tassa taṇhā­purek­khāro appahīno, diṭṭhi­purek­khāro appa­ṭi­nissaṭ­ṭho. Tassa taṇhā­purek­khā­rassa appahīnattā, diṭṭhi­purek­khā­rassa appaṭi­nissaṭ­ṭhattā so taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati taṇhādhajo taṇhāketu taṇ­hādhipa­teyyo, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭ­ṭhādhipa­teyyo, taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratīti—purakkhatā. Santīti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti. Avīvadātāti avevadātā avodātā aparisuddhā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti—purakkhatā santi avīvadātā.

Yadattani passati ānisaṃsanti. Yadattanīti yaṃ attani. Attā vuccati diṭṭhigataṃ. Attano diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati—diṭṭha­dham­mikañca ānisaṃsaṃ, samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti, taṃdiṭṭhikā sāvakā honti. Taṃdiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti apacitiṃ karonti. Labhati ca tatonidānaṃ cīvara­piṇḍa­pāta­se­nāsa­na­gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ—ayaṃ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā. Ayaṃ diṭṭhi suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā, muttiyā vimuttiyā parimuttiyā. Imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti. Imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi pari­sujjhis­sāmi, muccissāmi vimuccissāmi pari­muccis­sāmīti āyatiṃ ­phalapā­ṭi­kaṅ­khī hoti—ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso. Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upapa­rikkha­tīti—yadattani passati ānisaṃsaṃ.

Taṃ nissito kuppa­paṭic­ca­santinti. Tisso santiyo—accantasanti, tadaṅgasanti, sammutisanti. Katamā accantasanti? Accantasanti vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ accantasanti. Katamā tadaṅgasanti? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā honti; dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā santā honti; tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti santā hoti; catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhā santā honti; ākāsānañ­cāyata­naṃ samāpannassa rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā hoti; viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samāpannassa ākāsānañ­cāyata­na­saññā santā hoti; ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samāpannassa viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saññā santā hoti; neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ samāpannassa ākiñ­cañ­ñā­yatana­saññā santā hoti. Ayaṃ tadaṅgasanti. Katamā sammutisanti? Sammutisantiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo. Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā santīti. Taṃ nissito kuppa­paṭic­ca­santinti. Kuppasantiṃ pakuppasantiṃ eritasantiṃ sameritasantiṃ calitasantiṃ ghaṭṭitasantiṃ kappitasantiṃ pakap­pita­santiṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭic­ca­samup­pannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ, santiṃ nissito asito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—taṃ nissito kuppa­paṭic­ca­santiṃ.

Tenāha bhagavā—

“Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā,
Purakkhatā santi avīvadātā;
Yadattani passati ānisaṃsaṃ,
Taṃ nissito kuppa­paṭic­ca­santin”ti.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā,
Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;
Tasmā naro tesu nivesanesu,
Nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti. Diṭṭhīnivesāti “sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññan”ti abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi­nivesa­naṃ. “Asassato loko … antavā loko … anantavā loko … taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ … aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ … hoti tathāgato paraṃ maraṇā … na hoti tathāgato paraṃ maraṇā … hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā … neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññan”ti abhini­ve­sa­parāmāso diṭṭhi­nivesa­nanti. Diṭṭhīnivesā na hi svātivattāti diṭṭhinivesā na hi svātivattā durativattā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti—diṭṭhīnivesā na hi svātivattā.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti. Dhammesūti dvāsaṭ­ṭhi­diṭṭhi­gatesu. Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Samuggahītanti nivesanesu odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho. Idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttanti—dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Tasmā naro tesu nivesanesūti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānaṃ. Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Tesu nivesanesūti tesu diṭṭhi­nivesa­nesūti—tasmā naro tesu nivesanesu.

Nirassatī ādiyatī ca dhammanti. Nirassatīti dvīhi kāraṇehi nirassati—para­vicchin­danāya vā nirassati, anabhi­sam­bhuṇanto vā nirassati. Kathaṃ para­vicchin­danāya nirassati? Paro vicchindeti—so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—evaṃ paro vicchindeti. Evaṃ ­vicchin­di­yamāno satthāraṃ nirassati, dhammakkhānaṃ nirassati, gaṇaṃ nirassati, diṭṭhiṃ nirassati, paṭipadaṃ nirassati, maggaṃ nirassati. Evaṃ para­vicchin­danāya nirassati. Kathaṃ anabhi­sam­bhuṇanto nirassati? Sīlaṃ anabhi­sam­bhuṇanto sīlaṃ nirassati, vataṃ anabhi­sam­bhuṇanto vataṃ nirassati, sīlabbataṃ anabhi­sam­bhuṇanto sīlabbataṃ nirassati. Evaṃ anabhi­sam­bhuṇanto nirassati. Ādiyatī ca dhammanti. Satthāraṃ gaṇhāti, dhammakkhānaṃ gaṇhāti, gaṇaṃ gaṇhāti, diṭṭhiṃ gaṇhāti, paṭipadaṃ gaṇhāti, maggaṃ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—nirassatī ādiyatī ca dhammaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Diṭṭhīnivesā na hi svātivattā,
Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ;
Tasmā naro tesu nivesanesu,
Nirassatī ādiyatī ca dhamman”ti.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke,
Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;
Māyañca mānañca pahāya dhono,
Sa kena gaccheyya anūpayo so.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti. Dhonoti. Dhonā vuccati paññā—yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā ­pac­cupa­lak­khaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Kiṃkāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; vacīduccaritaṃ … manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; doso … moho … kodho … upanāho … makkho … paḷāso dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; issā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; macchariyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; māyā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; sāṭheyyaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; thambho dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Taṃkāraṇā dhonā vuccati paññā.

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; sam­māsaṅkap­pena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sammāvācāya micchāvācā dhutā ca dhotā ca … pe … sammā­kamman­tena micchākammanto dhuto ca … sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca … sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca … sammāsatiyā micchāsati dhutā ca … sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca; sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutaṃ ca … sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā, sabbe duccaritā, sabbe darathā, sabbe pariḷāhā, sabbe santāpā, sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato; tasmā arahā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhuta­pari­ḷāhoti—dhono. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhat­ta­bahid­dhā vā. Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloke.

Pakappitāti dve pakappanā—taṇhāpakappanā ca diṭṭhi­pakappanā ca … pe … ayaṃ taṇhāpakappanā … pe … ayaṃ diṭṭhi­pakappanā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punap­pu­nabbhave punap­pu­nagatiyā punap­puna­u­papat­tiyā punap­puna­paṭi­sandhiyā punap­puna­at­tabhā­vā­bhi­nib­bat­tiyā. Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti dhonassa kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjati nupalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhab­bup­pat­tikā ñāṇagginā daḍḍhāti— dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu.

Māyañca mānañca pahāya dhonoti. Māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭic­chāda­na­hetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati—“mā maṃ jaññā”ti icchati, “mā maṃ jaññā”ti saṅkappeti, “mā maṃ jaññā”ti vācaṃ bhāsati, “mā maṃ jaññā”ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā, ayaṃ vuccati māyā.

Mānoti ekavidhena māno—yā cittassa unnati. Duvidhena māno—attukkaṃ­sa­na­māno, ­paravam­bhana­māno. Tividhena māno—“seyyohamasmī”ti māno, “sadisohamasmī”ti māno, “hīnohamasmī”ti māno. Catubbidhena māno—lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti. Pañcavidhena māno— “lābhimhi manāpikānaṃ rūpānan”ti mānaṃ janeti, “lābhimhi manāpikānaṃ saddānaṃ … gandhānaṃ … rasānaṃ … phoṭṭhabbānan”ti mānaṃ janeti. Chabbidhena māno— cak­khu­sam­padāya mānaṃ janeti, sotasampadāya … ghānasampadāya … jivhāsampadāya … kāyasampadāya … manosampadāya mānaṃ janeti. Sattavidhena māno—māno, atimāno, mānātimāno, omāno, adhimāno, asmimāno, micchāmāno. Aṭṭhavidhena māno—lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti. Navavidhena māno—seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa ­sadi­soha­masmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa ­sadi­soha­masmīti māno, sadisassa hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa ­sadi­soha­masmīti māno, hīnassa hīnohamasmīti māno. Dasavidhena māno—idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇa­pok­kha­ra­tāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññata­rañ­ñata­rena vā vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—ayaṃ vuccati māno. Māyañca mānañca pahāya dhonoti. Dhono māyañca mānañca pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti—māyañca mānañca pahāya dhono.

Sa kena gaccheyya anūpayo soti. Upayāti dve upayā—taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭi­nissaṭ­ṭhattā anūpayo puggalo kena rāgena gaccheyya, kena dosena gaccheyya, kena mohena gaccheyya, kena mānena gaccheyya, kāya diṭṭhiyā gaccheyya, kena uddhaccena gaccheyya, kāya vicikicchāya gaccheyya, kehi anusayehi gaccheyya—rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhi­saṅ­khā­rā­naṃ pahīnattā gatiyo kena gaccheyya— nerayikoti vā tiracchā­na­yoni­koti vā petti­visa­yikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññī­nāsaññīti vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi, yena gaccheyyāti—sa kena gaccheyya anūpayo so.

Tenāha bhagavā—

“Dhonassa hi natthi kuhiñci loke,
Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu;
Māyañca mānañca pahāya dhono,
Sa kena gaccheyya anūpayo so”ti.

Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ,
Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya;
Attā nirattā na hi tassa atthi,
Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ.

Upayo hi dhammesu upeti vādanti. Upayāti dve upayā—taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo appahīno, diṭṭhūpayo appa­ṭi­nissaṭ­ṭho. Taṇhūpayassa appahīnattā, diṭṭhūpayassa appaṭi­nissaṭ­ṭhattā dhammesu vādaṃ upeti—rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā appahīnā. Abhi­saṅ­khā­rā­naṃ appahīnattā gatiyā vādaṃ upeti. Nerayikoti vā tiracchā­na­yoni­koti vā petti­visa­yikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññī­nāsaññīti vā vādaṃ upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—upayo hi dhammesu upeti vādaṃ.

Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti. Upayāti dve upayā—taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca … pe … ayaṃ taṇhūpayo … pe … ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭi­nissaṭ­ṭhattā anūpayaṃ puggalaṃ kena rāgena vadeyya, kena dosena vadeyya, kena mohena vadeyya, kena mānena vadeyya, kāya diṭṭhiyā vadeyya, kena uddhaccena vadeyya, kāya vicikicchāya vadeyya, kehi anusayehi vadeyya—rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhi­saṅ­khā­rā­naṃ pahīnattā gatiyo kena vadeyya—nerayikoti vā … pe … nevasaññī­nāsaññīti vā. So hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti—anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya.

Attā nirattā na hi tassa atthīti. Attāti attānudiṭṭhi natthi. Nirattāti ucchedadiṭṭhi natthi. Attāti gahitaṃ natthi. Nirattāti muñcitabbaṃ natthi. Yassatthi gahitaṃ, tassatthi muñcitabbaṃ; yassatthi muñcitabbaṃ, tassatthi gahitaṃ. Gahaṇaṃ muñcanā samatikkanto arahā buddhi­pari­hāni­vī­tivatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso jāti­maraṇa­saṃsāro, natthi tassa punabbhavoti—attā nirattā na hi tassa atthi.

Adhosi so diṭṭhimidheva sabbanti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭi­passad­dhāni abhab­bup­patti­kāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So sabba­diṭṭhi­gataṃ idheva adhosi dhuni sandhuni niddhuni pajahi vinodesi byantiṃ akāsi anabhāvaṃ gamesīti—adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ,
Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya;
Attā nirattā na hi tassa atthi,
Adhosi so diṭṭhimidheva sabban”ti.

Duṭ­ṭhaṭṭha­ka­sutta­niddeso tatiyo.