Atha guhaṭṭha­ka­sutta­niddesaṃ vakkhati—

Satto guhāyaṃ bahu­nābhi­channo,
Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho;
Dūre vivekā hi tathāvidho so,
Kāmā hi loke na hi suppahāyā.

Satto guhāyaṃ bahu­nābhi­channoti. Sattoti hi kho vuttaṃ, api ca guhā tāva vattabbā. Guhā vuccati kāyo. Kāyoti vā guhāti vā dehoti vā sandehoti vā nāvāti vā rathoti vā dhajoti vā vammikoti vā nagaranti vā nīḷanti vā kuṭīti vā gaṇḍoti vā kumbhoti vā nāgoti vā kāyassetaṃ adhivacanaṃ. Satto guhāyanti guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā gaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ palibuddhaṃ; evamevaṃ guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho. Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhā­nābhini­ve­sā­nusayā, tatra satto tatra visatto; tasmā sattoti vuccati. Vedanāya kho, rādha … pe … saññāya kho, rādha … saṅkhāresu kho, rādha … viññāṇe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhā­nābhini­ve­sā­nusayā, tatra satto tatra visatto; tasmā sattoti vuccati. Sattoti lagga­nādhi­vacanan”ti—satto guhāyaṃ. Bahu­nābhi­channoti bahukehi kilesehi channo, rāgena channo dosena channo mohena channo kodhena channo upanāhena channo makkhena channo paḷāsena channo issāya channo macchariyena channo māyāya channo sāṭheyyena channo thambhena channo sārambhena channo mānena channo atimānena channo madena channo pamādena channo— sabbakilesehi … sabba­ducca­ritehi … sabbadarathehi … sabba­pari­ḷāhehi … sabbasantāpehi … sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khā­rehi channo vichanno ucchanno āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—satto guhāyaṃ bahu­nābhi­channo.

Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷhoti tiṭṭhanto naro ratto rāgavasena tiṭṭhati, duṭṭho dosavasena tiṭṭhati, mūḷho mohavasena tiṭṭhati, vinibaddho mānavasena tiṭṭhati, parāmaṭṭho diṭṭhivasena tiṭṭhati, vikkhepagato uddhaccavasena tiṭṭhati, aniṭṭhaṅgato vici­kicchā­vasena tiṭṭhati, thāmagato anusayavasena tiṭṭhati. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā … manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī”ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ rūpūpayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpayaṃ vā, bhikkhave … saññūpayaṃ … saṅkhārūpayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, saṅ­khā­rā­rammaṇaṃ saṅ­khā­ra­patiṭ­ṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatī”ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—“ kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarū­passā­vak­kanti. Yattha atthi nāmarū­passā­vak­kanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbha­vā­bhi­nib­batti. Yattha atthi āyatiṃ punabbha­vā­bhi­nib­batti, atthi tattha āyatiṃ jāti­jarā­maraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti­jarā­maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sarajaṃ saupāyāsanti vadāmī”ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

“Phasse ce, bhikkhave, āhāre … pe … mano­sañ­ceta­nāya ce, bhikkhave, āhāre … viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarū­passā­vak­kanti. Yattha atthi nāmarū­passā­vak­kanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbha­vā­bhi­nib­batti. Yattha atthi āyatiṃ punabbha­vā­bhi­nib­batti, atthi tattha āyatiṃ jāti­jarā­maraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti­jarā­maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ, bhikkhave, sarajaṃ saupāyāsanti vadāmī”ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Mohanasmiṃ pagāḷhoti. Mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā. Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; sotaviññeyyā saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Kiṃ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti, mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitā, taṃ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanasmiṃ pagāḷho ogāḷho ajjhogāḷho nimuggoti—tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho.

Dūre vivekā hi tathāvidho soti. Vivekāti tayo vivekā—kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Kāyena vivitto viharati. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Ayaṃ kāyaviveko.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitak­ka­vi­cārehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākāsānañ­cāyata­naṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Viñ­ñā­ṇañ­cāyata­naṃ samāpannassa ākāsānañ­cāyata­na­saññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākiñ­cañ­ñā­yatanaṃ samāpannassa viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­saññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Neva­saññā­nā­sañ­ñāyata­naṃ samāpannassa ākiñ­cañ­ñā­yata­nasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkā­ya­diṭṭhiyā vicikicchāya sīlab­bata­parāmāsā diṭṭhānusayā vici­kicchā­nusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā ­kāmarā­ga­saṃ­yojanā paṭi­gha­saṃ­yojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa anusahagatā ­kāmarā­ga­saṃ­yojanā paṭi­gha­saṃ­yojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Arahato rūpārūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhava­rāgā­nusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ayaṃ cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ upadhiviveko. Kāyaviveko ca vive­kaṭṭha­kā­yānaṃ nekkham­mā­bhira­tā­naṃ, cittaviveko ca pari­suddha­cittā­naṃ parama­vodānap­pattā­naṃ, upadhiviveko ca nirūpadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅ­khā­ra­gatānaṃ.

Dūre vivekā hīti. Yo so evaṃ guhāyaṃ satto, evaṃ bahukehi kilesehi channo, evaṃ mohanasmiṃ pagāḷho, so kāyavivekāpi dūre, cittavivekāpi dūre, upadhivivekāpi dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā anāsanne vivekaṭṭhe. Tathāvidhoti tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so mohanasmiṃ pagāḷhoti—dūre vivekā hi tathāvidho so.

Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmāti uddānato dve kāmā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthi­ga­vāssava­ḷavā, khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ, gāmani­gama­rāja­dhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu—vatthukāmā. Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhat­ta­bahid­dhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā. Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ.

“Addasaṃ kāma te mūlaṃ,
Saṅkappā kāma jāyasi;
Na taṃ ­saṅkap­pa­yissāmi,
Evaṃ kāma na hehisī”ti.—

Ime vuccanti kilesakāmā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Kāmā hi loke na hi suppahāyāti. Kāmā hi loke duppahāyā duccajjā duppariccajjā dunnimmadayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti—kāmā hi loke na hi suppahāyā.

Tenāha bhagavā—

“Satto guhāyaṃ bahu­nābhi­channo,
Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho;
Dūre vivekā hi tathāvidho so,
Kāmā hi loke na hi suppahāyā”ti.

Icchānidānā ­bhavasā­ta­baddhā,
Te duppamuñcā na hi aññamokkhā;
Pacchā pure vāpi apekkhamānā,
Ime va kāme purime va jappaṃ.

Icchānidānā ­bhavasā­ta­baddhāti. Icchā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṃ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṃ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppā­yi­tattaṃ pucchañchikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā ­phoṭṭhab­ba­taṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Icchānidānāti icchānidānakā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti— icchānidānā.

Bhavasā­ta­baddhāti. Ekaṃ bhavasātaṃ—sukhā vedanā. Dve bhavasātāni—sukhā ca vedanā iṭṭhañca vatthu. Tīṇi bhavasātāni—yobbaññaṃ, ārogyaṃ, jīvitaṃ. Cattāri bhavasātāni— lābho, yaso, pasaṃsā, sukhaṃ. Pañca bhavasātāni—manāpikā rūpā, manāpikā saddā, manāpikā gandhā, manāpikā rasā, manāpikā phoṭṭhabbā. Cha bhavasātāni— cakkhusampadā, sotasampadā, ghānasampadā, jivhāsampadā, kāyasampadā, manosampadā. Bhavasā­ta­baddhā, sukhāya vedanāya sātabaddhā, iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ baddhā, yobbaññe baddhā, ārogye baddhā, jīvite baddhā, lābhe baddhā, yase baddhā, pasaṃsāyaṃ baddhā, sukhe baddhā, manāpikesu rūpesu baddhā, saddesu … gandhesu … rasesu … manāpikesu phoṭṭhabbesu baddhā, cak­khu­sam­padāya baddhā, sota … ghāna … jivhā … kāya … manosampadāya baddhā, vibaddhā ābaddhā laggā laggitā palibaddhāti—icchānidānā ­bhavasā­ta­baddhā.

Te duppamuñcā na hi aññamokkhāti te vā ­bhavasā­ta­vatthū duppamuñcā, sattā vā etto dummocayā. Kathaṃ te ­bhavasā­ta­vatthū duppamuñcā? Sukhā vedanā duppamuñcā, iṭṭhaṃ vatthu duppamuñcaṃ, yobbaññaṃ duppamuñcaṃ, ārogyaṃ duppamuñcaṃ, jīvitaṃ duppamuñcaṃ, lābho duppamuñco, yaso duppamuñco, pasaṃsā duppamuñcā, sukhaṃ duppamuñcaṃ, manāpikā rūpā duppamuñcā, manāpikā saddā … gandhā … rasā … phoṭṭhabbā duppamuñcā, cakkhusampadā duppamuñcā, sota … ghāna … jivhā … kāya … manosampadā duppamuñcā dummocayā duppamocayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā, duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evaṃ te ­bhavasā­ta­vatthū duppamuñcā.

Kathaṃ sattā etto dummocayā? Sukhāya vedanāya sattā dummocayā, iṭṭhasmā vatthusmā dummocayā, yobbaññā dummocayā, ārogyā dummocayā, jīvitā dummocayā, lābhā dummocayā, yasā dummocayā, pasaṃsāya dummocayā, sukhā dummocayā, manāpikehi rūpehi dummocayā, manāpikehi saddehi … gandhehi … rasehi … phoṭṭhabbehi dummocayā, cak­khu­sam­padāya dummocayā, sota … ghāna … jivhā … kāya … manosampadāya dummocayā duruddharā, dussamuddharā dubbuṭṭhāpayā dussa­muṭṭhā­payā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evaṃ sattā etto dummocayāti—te duppamuñcā.

Na hi aññamokkhāti te attanā palipa­palipannā na sakkonti paraṃ palipa­palipan­naṃ uddharituṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ so vata, cunda, attanā palipa­palipanno paraṃ palipa­palipan­naṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṃ damessati vinessati pari­nibbā­pessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī”ti. Evampi na hi aññamokkhā.

Atha vā natthañño koci mocetā. Te yadi muñceyyuṃ, sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisa­pa­rakka­mena attanā sammāpaṭipadaṃ anu­loma­paṭi­padaṃ apac­canī­ka­paṭi­padaṃ anvat­tha­paṭi­padaṃ dhammā­nu­dhamma­paṭi­padaṃ paṭipajjamānā muñceyyunti. Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—

“Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya,
Kathaṃkathiṃ dhotaka kiñci loke;
Dhammañca seṭṭhaṃ abhijānamāno,
Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī”ti.

Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—

“Attanā hi kataṃ pāpaṃ,
attanā saṅkilissati;
Attanā akataṃ pāpaṃ,
attanāva visujjhati;
Suddhī asuddhi paccattaṃ,
nāñño aññaṃ visodhaye”ti.

Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—“ evamevaṃ kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ, tiṭṭhati nibbānagāmī maggo, tiṭṭhāmahaṃ samādapetā. Atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādhenti. Ettha kyāhaṃ, brāhmaṇa, karomi? Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. Maggaṃ buddho ācikkhati. Attanā paṭipajjamānā mucceyyun”ti. Evampi na hi aññamokkhāti—te duppamuñcā na hi aññamokkhā.

Pacchā pure vāpi apekkhamānāti. Pacchā vuccati anāgataṃ, pure vuccati atītaṃ. Api ca atītaṃ upādāya anāgatañca paccuppannañca pacchā, anāgataṃ upādāya atītañca paccuppannañca pure. Kathaṃ pure apekkhaṃ karoti? “Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ samannāneti. “Evaṃvedano ahosiṃ … evaṃsañño ahosiṃ … evaṃsaṅkhāro ahosiṃ … evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānan”ti tattha nandiṃ samannāneti. Evampi pure apekkhaṃ karoti.

Atha vā “iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ, iti rūpā”ti—tattha ­chanda­rāga­paṭi­baddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chanda­rāga­paṭi­baddhattā viññāṇassa tadabhinandati. ­Tada­bhi­nandanto evampi pure apekkhaṃ karoti. “Iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ, iti saddā”ti … pe … “iti me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ, iti gandhā”ti … “iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ, iti rasā”ti … “iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ, iti phoṭṭhabbā”ti … “iti me mano ahosi atītamaddhānaṃ, iti dhammā”ti—tattha ­chanda­rāga­paṭi­baddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chanda­rāga­paṭi­baddhattā viññāṇassa tadabhinandati. ­Tada­bhi­nandanto evampi pure apekkhaṃ karoti.

Atha vā yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasita­lapita­kīḷitāni tadassādeti taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Evampi pure apekkhaṃ karoti.

Kathaṃ pacchā apekkhaṃ karoti? “Evaṃrūpo siyaṃ anāga­ta­maddhā­nan”ti tattha nandiṃ samannāneti. “Evaṃvedano siyaṃ … evaṃsañño siyaṃ … evaṃsaṅkhāro siyaṃ … evaṃviññāṇo siyaṃ anāga­ta­maddhā­nan”ti tattha nandiṃ samannāneti. Evampi pacchā apekkhaṃ karoti.

Atha vā “iti me cakkhu siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti rūpā”ti—appaṭi­laddhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhā­na­pac­cayā tadabhinandati. ­Tada­bhi­nandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti. “Iti me sotaṃ siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti saddā”ti … “iti me ghānaṃ siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti gandhā”ti … “iti me jivhā siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti rasā”ti … “iti me kāyo siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti phoṭṭhabbā”ti … “iti me mano siyā anāga­ta­maddhā­naṃ, iti dhammā”ti—appaṭi­laddhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhā­na­pac­cayā tadabhinandati. ­Tada­bhi­nandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti.

Atha vā “imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti—appaṭi­laddhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhā­na­pac­cayā tadabhinandati. ­Tada­bhi­nandanto evampi pacchā apekkhaṃ karotīti—pacchā pure vāpi apekkhamānā.

Ime va kāme purime va jappanti. Ime va kāmeti paccuppanne pañca kāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā pihayantā abhijappantā. Purime va jappanti atīte pañca kāmaguṇe jappantā pajappantā abhijappantāti—ime va kāme purime va jappaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Icchānidānā ­bhavasā­ta­baddhā,
Te duppamuñcā na hi aññamokkhā;
Pacchā pure vāpi apekkhamānā,
Ime va kāme purime va jappan”ti.

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā,
Avadāniyā te visame niviṭṭhā;
Dukkhūpanītā paridevayanti,
Kiṃsū bhavissāma ito cutāse.

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhāti. Kāmāti uddānato dve kāmā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca … pe … ime vuccanti vatthukāmā … pe … ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Kilesakāmena vatthukāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti—kāmesu giddhā.

Pasutāti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … pe … pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yathā kalahakārako kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto; evamevaṃ yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … pe … pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

Pamūḷhāti yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti—kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā.

Avadāniyā te visame niviṭṭhāti. Avadāniyāti ava­gacchan­tītipi avadāniyā, maccharinopi vuccanti avadāniyā, buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti—avadāniyā. Kathaṃ avagacchantīti avadāniyā? Nirayaṃ gacchanti, tiracchā­na­yoniṃ gacchanti, pettivisayaṃ gacchantīti, evaṃ avagacchantīti—avadāniyā. Kathaṃ maccharino vuccanti avadāniyā? Pañca macchariyāni—āvāsa­maccha­ri­yaṃ, kula­maccha­ri­yaṃ, lābha­maccha­ri­yaṃ, vaṇṇa­maccha­ri­yaṃ, dhamma­maccha­ri­yaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccha­rā­yi­tattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khan­dha­maccha­ri­yampi macchariyaṃ, dhātu­maccha­ri­yampi macchariyaṃ, āyata­na­maccha­ri­yampi macchariyaṃ gāho. Idaṃ vuccati macchariyaṃ. Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā. Evaṃ maccharino vuccanti avadāniyā. Kathaṃ buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti—avadāniyā? Buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ na ādiyanti na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭi­loma­vuttino, aññeneva mukhaṃ karonti. Evaṃ buddhānaṃ sāvakānaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti avadāniyāti—avadāniyā.

Te visame niviṭṭhāti visame kāyakamme niviṭṭhā, visame vacīkamme niviṭṭhā, visame manokamme niviṭṭhā, visame pāṇātipāte niviṭṭhā, visame adinnādāne niviṭṭhā, visame kāmesu­micchā­cāre niviṭṭhā, visame musāvāde niviṭṭhā, visamāya pisuṇāya vācāya … visamāya pharusāya vācāya … visame samphappalāpe … visamāya abhijjhāya niviṭṭhā, visame byāpāde … visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā, visamesu saṅkhāresu niviṭṭhā, visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhā, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā viniviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti—avadāniyā te visame niviṭṭhā.

Dukkhūpanītā paridevayantīti. Dukkhūpanītāti dukkhappattā dukkhasampattā dukkhūpagatā, mārappattā mārasampattā mārūpagatā, maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatā. Paridevayantīti lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti—dukkhūpanītā paridevayanti.

Kiṃsū bhavissāma ito cutāseti ito cutā kiṃ bhavissāma? Nerayikā bhavissāma, tiracchā­na­yonikā bhavissāma, pettivisayikā bhavissāma, manussā bhavissāma, devā bhavissāma, rūpī bhavissāma, arūpī bhavissāma, saññī bhavissāma, asaññī bhavissāma, nevasaññī­nāsaññī bhavissāma, “bhavissāma nu kho mayaṃ anāga­ta­maddhā­naṃ, nanu kho bhavissāma anāga­ta­maddhā­naṃ, kiṃ nu kho bhavissāma anāga­ta­maddhā­naṃ, kathaṃ nu kho bhavissāma anāga­ta­maddhā­naṃ, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayaṃ anāga­ta­maddhā­nan”ti ­saṃsa­ya­pak­khandā vimati­pak­khandā dveḷhakajātā lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti—kiṃsū bhavissāma ito cutāse.

Tenāha bhagavā—

“Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā,
Avadāniyā te visame niviṭṭhā;
Dukkhūpanītā paridevayanti,
Kiṃsū bhavissāma ito cutāse”ti.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantu,
Yaṃ kiñci jaññā visamanti loke;
Na tassa hetū visamaṃ careyya,
Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantūti. Tasmāti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā, etamādīnavaṃ sampassamāno kāmesūti— tasmā. Sikkhethāti tisso sikkhā—adhisīlasikkhā, adhi­citta­sikkhā, adhipañ­ñā­sikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pāti­mokkha­saṃ­vara­saṃ­vuto viharati ācāra­gocara­sam­panno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mokkhaṃ pāmokkhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā—ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhi­citta­sikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitak­ka­vicārā­naṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti—“upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanas­sa­do­manas­sā­naṃ atthaṅgamā aduk­kha­ma­su­khaṃ upekkhā­sati­pāri­suddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati—ayaṃ adhi­citta­sikkhā.

Katamā adhipañ­ñā­sikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti uda­yattha­gā­miniyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammā­duk­khak­kha­ya­gā­miniyā. So “idaṃ dukkhan”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ duk­kha­nirodha­gāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṃ pajānāti. “Ime āsavā”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ āsavanirodho”ti yathābhūtaṃ pajānāti, “ayaṃ āsava­nirodha­gāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṃ pajānāti—ayaṃ adhipañ­ñā­sikkhā.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, vīriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya.

Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke—tena vuccati idhāti. Jantūti satto naro … pe … manujoti—tasmā hi sikkhetha idheva jantu.

Yaṃ kiñci jaññā visamanti loketi. Yaṃ kiñcīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ ­pariyā­diyana­vacana­metaṃ—yaṃ kiñcīti. Visamanti jaññāti visamaṃ kāyakammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ vacīkammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ manokammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ pāṇātipātaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ adinnādānaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ kāmesu­micchā­cāraṃ visamoti jāneyya, visamaṃ musāvādaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ pisuṇaṃ vācaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ pharusaṃ vācaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ samphappalāpaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ abhijjhaṃ visamāti jāneyya, visamaṃ byāpādaṃ visamoti jāneyya, visamaṃ micchādiṭṭhiṃ visamāti jāneyya, visame saṅkhāre visamāti jāneyya, visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya, visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya. Loketi apāyaloke … pe … āyatanaloketi—yaṃ kiñci jaññā visamanti loke.

Na tassa hetū visamaṃ careyyāti. Visamassa kāyakammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa vacīkammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa manokammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa adinnādānassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa kāmesu­micchā­cārassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa musāvādassa hetu visamaṃ na careyya, visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamassa samphap­palā­passa hetu visamaṃ na careyya, visamāya abhijjhāya hetu visamaṃ na careyya, visamassa byāpādassa hetu visamaṃ na careyya, visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ saṅkhārānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ hetu visamaṃ na careyya, visamāya cetanāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya patthanāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya paṇidhiyā hetu visamaṃ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti—na tassa hetū visamaṃ careyya.

Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrāti. Jīvitanti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ. Api ca dvīhi kāraṇehi appakaṃ jīvitaṃ—ṭhiti­parit­ta­tāya vā appakaṃ jīvitaṃ, sarasa­parit­ta­tāya vā appakaṃ jīvitaṃ. Kathaṃ ṭhiti­parit­ta­tāya appakaṃ jīvitaṃ? Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati; anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha; paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

“Jīvitaṃ attabhāvo ca,
sukhadukkhā ca kevalā;
Eka­cit­tasamā­yuttā,
lahuso vattate khaṇo.

Cullā­sīti­sahas­sāni,
kappā tiṭṭhanti ye marū;
Na tveva tepi jīvanti,
dvīhi cittehi saṃyutā.

Ye niruddhā marantassa,
tiṭṭhamānassa vā idha;
Sabbepi sadisā khandhā,
gatā appaṭisandhikā.

Anantarā ca ye bhaggā,
ye ca bhaggā anāgatā;
Tadantare niruddhānaṃ,
vesamaṃ natthi lakkhaṇe.

Anibbattena na jāto,
paccuppannena jīvati;
Cittabhaggā mato loko,
paññatti paramatthiyā.

Yathā ninnā pavattanti,
chandena pariṇāmitā;
Acchinnadhārā vattanti,
saḷāya­tana­pac­cayā.

Anidhānagatā bhaggā,
puñjo natthi anāgate;
Nibbattā ye ca tiṭṭhanti,
āragge sāsapūpamā.

Nibbattānañca dhammānaṃ,
bhaṅgo nesaṃ purakkhato;
Palokadhammā tiṭṭhanti,
purāṇehi amissitā.

Adassanato āyanti,
Bhaṅgā gacchan­t­ya­dassa­naṃ;
Vijjuppādova ākāse,
Uppajjanti vayanti cā”ti.

Evaṃ ṭhiti­parit­ta­tāya appakaṃ jīvitaṃ.

Kathaṃ sarasa­parit­ta­tāya appakaṃ jīvitaṃ? Assā­sū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, passā­sū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, assāsa­passā­sū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, mahā­bhū­tū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, kabaḷīkā­rāhā­rū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, usmū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ, viññā­ṇū­pani­bandhaṃ jīvitaṃ. Mūlampi imesaṃ dubbalaṃ, pubbahetūpi imesaṃ dubbalā. Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā. Sahabhūpi imesaṃ dubbalā, sampayogāpi imesaṃ dubbalā, sahajāpi imesaṃ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṃ ime niccadubbalā, aññamaññaṃ anavaṭṭhitā ime. Aññamaññaṃ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṃ ime. Yopi nibbattako so na vijjati.

“Na ca kenaci koci hāyati,
Gandhabbā ca ime hi sabbaso;
Purimehi pabhāvikā ime,
Yepi pabhāvikā te pure matā;
Purimāpi ca pacchimāpi ca,
Aññamaññaṃ na kadāci maddasaṃsū”ti.

Evaṃ sarasa­parit­ta­tāya appakaṃ jīvitaṃ.

Api ca ­cātuma­hārāji­kānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittakaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naci­raṭṭhi­tikaṃ jīvitaṃ. Tāvatiṃsānaṃ devānaṃ … pe … yāmānaṃ devānaṃ … tusitānaṃ devānaṃ … nimmānaratīnaṃ devānaṃ … ­paranim­mita­vasavat­tī­naṃ devānaṃ … brahma­kāyikā­naṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittakaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhanīyaṃ jīvitaṃ naci­raṭṭhi­tikaṃ jīvitaṃ.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Appamidaṃ, bhikkhave, manussānaṃ āyu. Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo.

Appamāyu manussānaṃ,
hīḷeyya naṃ suporiso;
Carey­yāditta­sīsova,
natthi maccussanāgamo.

Accayanti ahorattā,
jīvitaṃ uparujjhati;
Āyu khiyyati maccānaṃ,
kunnadīnaṃva odakan”ti.

Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrāti. Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhiti­sam­pannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā. Dhī vuccati paññā. Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā ­pac­cupa­lak­khaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tāya paññāya samannāgatattā dhīrā. Api ca khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā, paṭic­ca­samup­pāda­dhīrā sati­paṭṭhā­na­dhīrā sammap­pa­dhā­na­dhīrā iddhipādadhīrā, indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā. Te dhīrā evamāhaṃsu—“manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ, parittakaṃ jīvitaṃ, thokaṃ jīvitaṃ, khaṇikaṃ jīvitaṃ, lahukaṃ jīvitaṃ, ittaraṃ jīvitaṃ, anaddhanīyaṃ jīvitaṃ, naci­raṭṭhi­tikaṃ jīvitan”ti. Evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti—appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā.

Tenāha bhagavā—

“Tasmā hi sikkhetha idheva jantu,
Yaṃ kiñci jaññā visamanti loke;
Na tassa hetū visamaṃ careyya,
Appañhidaṃ jīvitamāhu dhīrā”ti.

Passāmi loke pari­phanda­mānaṃ,
Pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu;
Hīnā narā maccumukhe lapanti,
Avītataṇhāse bhavābhavesu.

Passāmi loke pari­phanda­mānanti. Passāmīti maṃsa­cak­khu­nāpi passāmi, dibba­cak­khu­nāpi passāmi, paññā­cak­khu­nāpi passāmi, buddha­cak­khu­nāpi passāmi, saman­ta­cak­khu­nāpi passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

Pari­phanda­mānanti taṇhā­phanda­nāya phandamānaṃ, diṭṭhi­phanda­nāya phandamānaṃ, kilesa­phanda­nāya phandamānaṃ, payoga­phanda­nāya phandamānaṃ, vipāka­phanda­nāya phandamānaṃ, ­ducca­rita­phanda­nāya phandamānaṃ, rattaṃ rāgena phandamānaṃ, duṭṭhaṃ dosena phandamānaṃ, mūḷhaṃ mohena phandamānaṃ, vinibaddhaṃ mānena phandamānaṃ, parāmaṭṭhaṃ diṭṭhiyā phandamānaṃ, vikkhepagataṃ uddhaccena phandamānaṃ, aniṭṭhaṅgataṃ vicikicchāya phandamānaṃ, thāmagataṃ anusayehi phandamānaṃ, lābhena phandamānaṃ, alābhena phandamānaṃ, yasena phandamānaṃ, ayasena phandamānaṃ, pasaṃsāya phandamānaṃ, nindāya phandamānaṃ, sukhena phandamānaṃ, dukkhena phandamānaṃ, jātiyā phandamānaṃ, jarāya phandamānaṃ, byādhinā phandamānaṃ, maraṇena phandamānaṃ, soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sehi phandamānaṃ, nerayikena dukkhena phandamānaṃ, tiracchā­na­yoni­kena dukkhena phandamānaṃ, petti­visa­yikena dukkhena phandamānaṃ, mānusikena dukkhena phandamānaṃ, gab­bhok­kan­ti­mūla­kena dukkhena phandamānaṃ, gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena phandamānaṃ, gabbhā vuṭṭhā­na­mūla­kena dukkhena phandamānaṃ, jātas­sū­pani­bandha­kena dukkhena phandamānaṃ, jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṃ, attūpakkamena dukkhena phandamānaṃ, parūpakkamena dukkhena phandamānaṃ, dukkhadukkhena phandamānaṃ, saṅ­khā­ra­duk­khena phandamānaṃ, vipari­ṇāma­duk­khena phandamānaṃ, cakkhurogena dukkhena phandamānaṃ, sotarogena dukkhena phandamānaṃ, ghānarogena dukkhena … pe … jivhārogena … kāyarogena … sīsarogena … kaṇṇarogena … mukharogena … dantarogena … kāsena … sāsena … pināsena … dāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visucikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṃsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pitta­sa­muṭṭhā­nena ābādhena … semha­sa­muṭṭhā­nena ābādhena … vātasa­muṭṭhā­nena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utu­pari­ṇāma­jena ābādhena … visama­pari­hāra­jena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kamma­vipāka­jena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphas­sena dukkhena … mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena dukkhena … bhagi­ni­mara­ṇena dukkhena … puttamaraṇena dukkhena … dhītumaraṇena dukkhena … ñātibyasanena … bhogabyasanena … rogabyasanena … sīlabyasanena … diṭṭhib­yasa­nena dukkhena phandamānaṃ samphandamānaṃ vipphandamānaṃ vedhamānaṃ pavedhamānaṃ sam­pa­vedha­mānaṃ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upapa­rikkhā­mīti—passāmi loke pari­phanda­mānaṃ.

Pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesūti. Pajāti sat­tādhi­vacanaṃ. Taṇhāti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, ­phoṭṭhab­ba­taṇhā, dhammataṇhā. Taṇhagatanti taṇhāgataṃ taṇhānugataṃ taṇhāyānusaṭaṃ taṇhāyāsannaṃ taṇhāya pātitaṃ abhibhūtaṃ ­pariyā­dinna­cittaṃ. Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti—pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu.

Hīnā narā maccumukhe lapantīti. Hīnā narāti hīnā narā hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena manokammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena pāṇātipātena samannāgatāti hīnā narā, hīnena adinnādānena … hīnena kāmesu­micchā­cārena … hīnena musāvādena … hīnāya pisuṇāya vācāya … hīnāya pharusāya vācāya … hīnena samphap­palā­pena … hīnāya abhijjhāya … hīnena byāpādena … hīnāya micchādiṭṭhiyā … hīnehi saṅkhārehi … hīnehi pañcahi kāmaguṇehi nīvaraṇehi … hīnāya cetanāya … hīnāya patthanāya … hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā narā hīnā nihīnā ohīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti— hīnā narā. Maccumukhe lapantīti. Maccumukheti māramukhe maraṇamukhe, maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā, mārappattā mārasampattā mārūpāgatā, maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti—hīnā narā maccumukhe lapanti.

Avītataṇhāse bhavābhavesūti. Taṇhāti rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punap­pu­nabbhave, punap­pu­nagatiyā punap­puna­u­papat­tiyā punap­puna­paṭi­sandhiyā punap­puna­at­tabhā­vā­bhi­nib­bat­tiyā, avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā. Amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭi­nissaṭ­ṭha­taṇhāti— avītataṇhāse bhavābhavesu.

Tenāha bhagavā—

“Passāmi loke pari­phanda­mānaṃ,
Pajaṃ imaṃ taṇhagataṃ bhavesu;
Hīnā narā maccumukhe lapanti,
Avītataṇhāse bhavābhavesū”ti.

Mamāyite passatha phandamāne,
Maccheva appodake khīṇasote;
Etampi disvā amamo careyya,
Bhavesu āsatti­makub­bamāno.

Mamāyite passatha phandamāneti. Mamattāti dve mamattā—taṇhā­mamat­tañca diṭṭhi­mamat­tañca. Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhā­saṅ­khā­tena sīmakataṃ mariyādikataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ. Idaṃ mamaṃ, etaṃ mamaṃ, ettakaṃ mamaṃ, ettāvatā mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthi­ga­vāssava­ḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmani­gama­rāja­dhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritaṃ, idaṃ taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhi­visū­kāyikaṃ diṭṭhi­vip­phan­di­kaṃ diṭṭhi­saṃ­yoja­naṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipari­yesag­gāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṃ yāthāvakan”ti gāho. Yāvatā dvāsaṭ­ṭhi­diṭṭhi­gatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Mamāyite passatha phandamāneti mamāyitaṃ vatthuṃ accheda­saṃki­nopi phandanti, acchindantepi phandanti, acchinnepi phandanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipari­ṇāma­saṃki­nopi phandanti, vipari­ṇāman­tepi phandanti, vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti. Evaṃ phandamāne paphandamāne samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha nijjhāyatha upapa­rikkha­thāti—mamāyite passatha phandamāne.

Maccheva appodake khīṇasoteti. Yathā macchā appodake parittodake udaka­pariyā­dāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti; evamevaṃ pajā mamāyitaṃ vatthuṃ accheda­saṃki­nopi phandanti, acchindantepi phandanti, acchinnepi phandanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipari­ṇāma­saṃki­nopi phandanti, vipari­ṇāman­tepi phandanti, vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampa­vedhan­tīti—maccheva appodake khīṇasote.

Etampi disvā amamo careyyāti. Etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti—etampi disvā. Amamo careyyāti mamattāti dve mamattā—taṇhā­mamat­tañca diṭṭhi­mamat­tañca … pe … idaṃ taṇhāmamattaṃ … pe … idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭi­nissaj­jitvā cakkhuṃ amamāyanto sotaṃ amamāyanto ghānaṃ amamāyanto jivhaṃ amamāyanto kāyaṃ amamāyanto manaṃ amamāyanto rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … dhamme … kulaṃ … gaṇaṃ … āvāsaṃ … lābhaṃ … yasaṃ … pasaṃsaṃ … sukhaṃ … cīvaraṃ … piṇḍapātaṃ … senāsanaṃ … gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khā­raṃ … kāmadhātuṃ … rūpadhātuṃ … arūpadhātuṃ … kāmabhavaṃ … rūpabhavaṃ … arūpabhavaṃ … saññābhavaṃ … asaññābhavaṃ … nevasaññā­nāsaññā­bhavaṃ … ekavo­kāra­bha­vaṃ … catuvo­kāra­bha­vaṃ … pañca­vo­kāra­bha­vaṃ … atītaṃ … anāgataṃ … paccuppannaṃ … diṭṭha­suta­mu­taviñ­ñātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto aparāmasanto anabhi­ni­visanto careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti— etampi disvā amamo careyya.

Bhavesu āsatti­makub­bamānoti. Bhavesūti kāmabhave rūpabhave arūpabhave. Āsatti vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Bhavesu āsatti­makub­bamānoti. Bhavesu āsattiṃ akubbamāno, chandaṃ pemaṃ rāgaṃ khantiṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anib­bat­ta­yamāno ana­bhi­nib­bat­ta­yamā­noti—bhavesu āsatti­makub­bamāno.

Tenāha bhagavā—

“Mamāyite passatha phandamāne,
Maccheva appodake khīṇasote;
Etampi disvā amamo careyya,
Bhavesu āsatti­makub­bamāno”ti.

Ubhosu antesu vineyya chandaṃ,
Phassaṃ pariññāya anānugiddho;
Yadattagarahī tadakubbamāno,
Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.

Ubhosu antesu vineyya chandanti. Antāti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṃ eko anto rūpaṃ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkā­ya­sa­mudayo dutiyo anto. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ. Ubhosu antesu vineyya chandanti ubhosu antesu chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyyāti—ubhosu antesu vineyya chandaṃ.

Phassaṃ pariññāya anānugiddhoti. Phassoti cak­khu­samphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhi­vacana­samphasso, paṭi­gha­samphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso aduk­kha­ma­su­kha­veda­nīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṃ—ayaṃ vuccati phasso.

Phassaṃ pariññāyāti phassaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā—ñātapariññāya, tīraṇa­pariñ­ñāya, pahāna­pariñ­ñāya. Katamā ñātapariññā? Phassaṃ jānāti—ayaṃ cak­khu­samphasso, ayaṃ sotasamphasso, ayaṃ ghānasamphasso, ayaṃ jivhāsamphasso, ayaṃ kāyasamphasso, ayaṃ manosamphasso, ayaṃ adhi­vacana­samphasso, ayaṃ paṭi­gha­samphasso, ayaṃ sukhavedanīyo phasso, ayaṃ dukkhavedanīyo phasso, ayaṃ aduk­kha­ma­su­kha­veda­nīyo phasso, ayaṃ kusalo phasso, ayaṃ akusalo phasso, ayaṃ abyākato phasso, ayaṃ kāmāvacaro phasso, ayaṃ rūpāvacaro phasso, ayaṃ arūpāvacaro phasso, ayaṃ suññato phasso, ayaṃ animitto phasso, ayaṃ appaṇihito phasso, ayaṃ lokiyo phasso, ayaṃ lokuttaro phasso, ayaṃ atīto phasso, ayaṃ anāgato phasso, ayaṃ paccuppanno phassoti jānāti passati—ayaṃ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā phassaṃ tīreti. Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipari­ṇāma­dhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jāti­jarāb­yādhi­maraṇa­dhammato soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sa­dhammato saṃ­kile­sa­dham­mato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā phasse chandarāgaṃ pajahati vinodeti byantiṃ karoti anabhāvaṃ gameti. Vuttañhetaṃ bhagavatā—“ yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃ kato āyatiṃ anuppādadhammo”ti—ayaṃ pahānapariññā. Phassaṃ pariññāyāti. Phassaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Anānugiddhoti. Gedho vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo … pe … abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhab­bup­pat­tiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho. So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho kule … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṃsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khāre kāmadhātuyā … rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … neva­saññā­nā­saññā­bhave … ekavokārabhave … catuvo­kāra­bhave … pañca­vo­kāra­bhave … atīte … anāgate … paccuppanne … diṭṭha­suta­mu­taviñ­ñātab­besu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭi­nissaṭ­ṭha­gedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭi­nissaṭ­ṭha­rāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukha­paṭi­saṃ­vedī brahmabhūtena attanā viharatīti—phassaṃ pariññāya anānugiddho.

Yadattagarahī tadakubbamānoti. Yaditi yaṃ. Attagarahīti dvīhi kāraṇehi attānaṃ garahati—katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati? Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāya­su­cari­tanti—attānaṃ garahati. Kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacī­su­cari­tanti—attānaṃ garahati. Kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me mano­su­cari­tanti—attānaṃ garahati. Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti—attānaṃ garahati. Kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇīti—attānaṃ garahati. Kato me kāmesu­micchā­cāro, akatā me kāmesu­micchā­cārā veramaṇīti—attānaṃ garahati. Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti—attānaṃ garahati. Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti—attānaṃ garahati. Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti—attānaṃ garahati. Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti—attānaṃ garahati. Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti—attānaṃ garahati. Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti—attānaṃ garahati. Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti—attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti— attānaṃ garahati. Indriyesumhi aguttadvāroti—attānaṃ garahati. Bhojanemhi amattaññūti—attānaṃ garahati. Jāgariyaṃ ananuyuttoti—attānaṃ garahati. Sati­sam­pajañ­ñena asamannāgatoti—attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti—attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro sammap­pa­dhā­nāti— attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro iddhipādāti—attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañ­cindriyā­nīti—attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañca balānīti—attānaṃ garahati. Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti—attānaṃ garahati. Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti—attānaṃ garahati. Dukkhaṃ me apariññātanti—attānaṃ garahati. Samudayo me appahīnoti—attānaṃ garahati. Maggo me abhāvitoti—attānaṃ garahati. Nirodho me asacchikatoti—attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Evaṃ attagarahitaṃ kammaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anib­bat­ta­yamāno ana­bhi­nib­bat­ta­yamā­noti—yadattagarahī tadakubbamāno. Na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti. Lepoti dve lepā—taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca … pe … ayaṃ taṇhālepo … pe … ayaṃ diṭṭhilepo. Dhīroti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭi­nissaj­jitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati. Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā viharatīti—na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.

Tenāha bhagavā—

“Ubhosu antesu vineyya chandaṃ,
Phassaṃ pariññāya anānugiddho;
Yadattagarahī tadakubbamāno,
Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro”ti.

Saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ,
Pariggahesu muni nopalitto;
Abbūḷhasallo caramappamatto,
Nāsīsatī lokamimaṃ parañca.

Saññaṃ pariññā vitareyya oghanti. Saññāti kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā ­phoṭṭhab­ba­saññā dhammasaññā—yā evarūpā saññā sañjananā sañjānitattaṃ—ayaṃ vuccati saññā. Saññaṃ pariññāti saññaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā—ñātapariññāya, tīraṇa­pariñ­ñāya, pahāna­pariñ­ñāya.

Katamā ñātapariññā? Saññaṃ jānāti—ayaṃ kāmasaññā, ayaṃ byāpādasaññā, ayaṃ vihiṃsāsaññā, ayaṃ nekkhammasaññā, ayaṃ abyāpādasaññā, ayaṃ avihiṃsāsaññā, ayaṃ rūpasaññā, ayaṃ saddasaññā, ayaṃ gandhasaññā, ayaṃ rasasaññā, ayaṃ ­phoṭṭhab­ba­saññā, ayaṃ dhammasaññāti jānāti passati—ayaṃ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā saññaṃ tīreti. Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto … pe … samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā saññāya chandarāgaṃ pajahati vinodeti anabhāvaṃ gameti. Vuttampi hetaṃ bhagavatā—“ yo, bhikkhave, saññāya chandarāgo, taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃ katā āyatiṃ anuppādadhammā”ti—ayaṃ pahānapariññā. Saññaṃ pariññāti saññaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Vitareyya oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ.

Pariggahesu muni nopalittoti. Pariggahāti dve pariggahā—taṇhāpariggaho ca diṭṭhi­parig­gaho ca … pe … ayaṃ taṇhāpariggaho … pe … ayaṃ diṭṭhi­parig­gaho. Munīti. Monaṃ vuccati ñāṇaṃ. Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti. Tīṇi moneyyāni—kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ.

Katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhānaṃ kāya­ducca­ritā­naṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariñ­ñā­saha­gato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāya­saṅ­khā­ra­nirodho catut­thaj­jhā­nasamā­patti kāyamoneyyaṃ—idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacī­ducca­ritā­naṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā vacīmoneyyaṃ, pariñ­ñā­saha­gato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, vacī­saṅ­khā­ra­nirodho dutiyaj­jhā­nasamā­patti vacīmoneyyaṃ—idaṃ vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ mano­ducca­ritā­naṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā manomoneyyaṃ, pariñ­ñā­saha­gato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ manomoneyyaṃ, citta­saṅ­khā­ra­nirodho saññā­ve­dayi­ta­nirodhaṃ manomoneyyaṃ—idaṃ manomoneyyaṃ.

“Kāyamuniṃ vācāmuniṃ,
mano­muni­ma­nāsa­vaṃ;
Muniṃ moneyya­sam­pannaṃ,
āhu sabbap­pahāyi­naṃ.

Kāyamuniṃ vācāmuniṃ,
mano­muni­ma­nāsa­vaṃ;
Muniṃ moneyya­sam­pannaṃ,
āhu ninhātapāpakan”ti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino—agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

“Na monena munī hoti,
mūḷharūpo aviddasu;
Yo ca tulaṃva paggayha,
varamādāya paṇḍito.

Pāpāni parivajjeti,
sa munī tena so muni;
Yo munāti ubho loke,
muni tena pavuccati.

Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ,
Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke;
Devamanussehi pūjanīyo,
Saṅga­jāla­maticca so munī”ti.

Lepāti dve lepā—taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca … pe … ayaṃ taṇhālepo … pe … ayaṃ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭi­nissaj­jitvā pariggahesu na limpati na palimpati na upalimpati. Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyā­di­ka­tena cetasā viharatīti—pariggahesu muni nopalitto.

Abbūḷhasallo caramappamattoti. Sallanti satta sallāni—rāgasallaṃ, dosasallaṃ, mohasallaṃ, mānasallaṃ, diṭṭhisallaṃ, sokasallaṃ, kathaṃ­kathā­sallaṃ. Yassete sallā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhab­bup­pat­tikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo abbahitasallo uddhatasallo samuddha­ta­sallo uppāṭitasallo samuppāṭi­ta­sallo cattasallo vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭi­nissaṭ­ṭha­sallo nicchāto nibbuto sītibhūto sukha­paṭi­saṃ­vedī brahmabhūtena attanā viharatīti—abbūḷhasallo.

Caranti caranto viharanto iriyanto vattanto pālento yapento yāpento. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhit­tac­chando anikkhit­ta­dhuro kusalesu dhammesu. “Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. “Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samā­dhik­khan­dhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samā­dhik­khan­dhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyaṃ … pe … kusalesu dhammesu. “Kathāhaṃ aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ … vimuttik­khan­dhaṃ … vimutti­ñāṇadas­sanak­khan­dhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā vimutti­ñāṇadas­sanak­khan­dhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. “Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—abbūḷhasallo caramappamatto.

Nāsīsatī lokamimaṃ parañcāti imaṃ lokaṃ nāsīsati sakattabhāvaṃ, paralokaṃ nāsīsati parattabhāvaṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati sakarū­pa­veda­nā­saññā­saṅ­khā­ra­viñ­ñā­ṇaṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati pararū­pa­veda­nā­saññā­saṅ­khā­ra­viñ­ñā­ṇaṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṃ lokaṃ nāsīsati cha bāhirāni āyatanāni; imaṃ lokaṃ nāsīsati manussalokaṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati devalokaṃ. Imaṃ lokaṃ nāsīsati kāmadhātuṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ; imaṃ lokaṃ nāsīsati kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ, paraṃ lokaṃ nāsīsati arūpadhātuṃ. Puna gatiṃ vā upapattiṃ vā paṭisandhiṃ vā bhavaṃ vā saṃsāraṃ vā vaṭṭaṃ vā nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nātijappatīti—nāsīsatī lokamimaṃ parañcāti.

Tenāha bhagavā—

“Saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ,
Pariggahesu muni nopalitto;
Abbūḷhasallo caramappamatto,
Nāsīsatī lokamimaṃ parañcā”ti.

Guhaṭṭha­ka­sutta­niddeso dutiyo.