Arthaviniścayasūtram
19. Āryāṣṭāṅgo Mārgaḥ
Tatra bhikṣavaḥ katama āryāṣṭāṅgo mārgaḥ?
Tad-yathā:
- Samyag-dṛṣṭiḥ |
- samyak-saṁkalpaḥ |
- samyag-vāk |
- samyak-karmāntaḥ |
- samyag-ājīvaḥ |
- samyag-vyāyāmaḥ |
- samyak-smṛtiḥ |
- samyak-samādhiś-ca ||
19.1 Samyag-Dṛṣṭiḥ
Tatra bhikṣavaḥ samyag-dṛṣṭiḥ katamā?
Asty-ayaṁ lokaḥ, asti para-lokaḥ | asti mātā, asti pitā | asti dattam, asti hutam | asti iṣṭāniṣṭa-sukṛta-duṣkṛtānāṁ karmaṇāṁ phala-vipākaḥ | santi loke samyag-gatāḥ, samyak-pratipannā iti ||
Ayaṁ bhikṣavaḥ samyag-dṛṣṭiḥ, tad-viparītā micchā-dṛṣṭiḥ ||
19.2 Samyak-Saṁkalpaḥ
Samyak-saṁkalpaḥ katamaḥ?
Buddhatvādi-pariṇāmitaṁ śīlaṁ dānaṁ ca | na cakravartty-ādi-pariṇāmitaṁ ||
[Ayaṁ bhikṣavaḥ samyak-saṁkalpaḥ ||]
19.3 Samyag-Vāk
Samyag vāk katamā?
Iha bhikṣavaḥ phāruṣyānṛta-paiśunya-sambhinnapralāpa-varjitā vak ||
Ayam-ucyate bhikṣavaḥ samyag-vāk ||
19.4 Samyak Karmāntaḥ
Samyak karmāntaḥ katamaḥ?
Kāya-vāḍ-manasāṁ daśa-kuśaleṣu karma-patheṣu vyāpāraḥ ||
Tatra kāyikaṁ tri-vidham:
prāṇātipātādattādāna-kāma-mithyācārād-viratiḥ ||
Vācikaṁ catur-vidhaṁ:
anṛta-paiśunya-phāruṣya-sambhinnapralāpād viratiḥ ||
Mānasaṁ trividham:
abhidhyāvyāpāda-mithyā-dṛṣṭabhyo viratiḥ ||
Tatra prāṇātipātaḥ katamaḥ?
Prāṇī ca bhavati, prāṇi-saṁjño ca bhavati, vadhaka-cittaṁ cotpādayati | upakramaṁ ca karoti jīvitād vyaparopayati ||
Ayam-ucyate bhikṣavaḥ prāṇātipātaḥ ||
Anyatra pramādād-adṛṣṭād-vā aprāṇi-vadhaḥ ||
Ayam-ucyate prāṇātipātaḥ ||
Tatrādattādānaṁ katamaḥ?
Steya-cittasya para-dravya-svīkaraṇam-adattādānam ||
Anyatra mātṛ-pitṛ-bhrātṛ-svajana-mitra-dravyasya | svalpasyānuparodhino grahaṇaṁ nādattādānam ||
Ayam-ucyate adattādānaṁ ||
Tatra kāma-mithyācāraḥ katamaḥ?
Para-strīṇām-upabhogaḥ, bhartṛ-rāja-mātṛ-pitṛ-rakṣitānām-athavā | asthānāgamyādeśākāleṣu vipratipattiḥ ||
Ayam-ucyate kāma-mithyācāraḥ ||
Kāyikam-etat tri-vidham ||
Anṛtaṁ katamat?
Sākṣi-praśne yathā-bhūtād vitatha-vacanam-anṛtam | Anarhato vā arhann-asmīti, parihāsavarjam ||
Idam-ucyate anṛtam ||
Paiśunyaṁ katamat?
Abhūtena satyena vā bheda-karaṁ vacanaṁ, paiśunyam tat ||
Idam-ucyate paiśunyam ||
Tatra pāruṣyaṁ katamat?
Para-duḥkha-cikīrṣor-yad-aniṣṭa-vacana-śrāvaṇaṁ pāruṣyaṁ ||
Duḥkham-asya bhavaty-anayā buddhayā | yad-aniṣṭha-vacana-śrāvaṇaṁ kriyate tat-pāruṣyam ||
Idam-ucyate pārūṣyam ||
Sambhinnapralāpaḥ katamaḥ?
Tad-yathā:
Rāja-kathā, cora-kathā, yuddha-kathā | madya-kathā, dyūta-kathā, strī-kathā | ākhyāyika-kathā kathanaṁ vā ||
Ayam-ucyate saṁbhinnapralāpaḥ ||
Vācikam-evac-catur-vidham ||
Tatrābhidhyā katamā?
Para-dravya-svīkaraṇecchā abhidhyā | yān-yasya dravyāṇi tāni mama syur-iti ||
Iyam-ucyate ’bhidhyā ||
Tatra vyāpādaḥ katamaḥ?
Para-jīvita-vyaparopaṇāvac-chedana-pīḍādi-cintanam ||
Ayam-ucyate vyāpādaḥ ||
Tatra mithyā-dṛṣṭiḥ katamā?
Nāsty-ayaṁ lokaḥ, nāsti para-loka, iti pūrvavat ||
Iyam-ucyate mithyā-dṛṣṭiḥ ||
[Etan-mānasaṁ tri-vidham ||]
Ayam-ucyate bhikṣavaḥ samyak-karmāntaḥ ||
19.5 Samyag-Ājīvaḥ
Tatra samyag-ājīvaḥ katamaḥ?
Bhikṣus-tāvat
- kuhanā
- lapanā
- naimittikatvaṁ |
- naiṣpeṣikatvaṁ
- lābhena lābha-pratikāṁkṣā ca ||
Tatra kuhanā katamā?
Bhikṣur-dāna-patīḥ dṛṣṭvā, paryaṅkaṃ baddhvā | pathi śūnyāgāre vā niṣīdati:
Dhyāyī bhikṣur-ayam-arhann-iti lābha-satkāro me bhaviṣyati ||
Evam-ādikā kuhanety-ucyate ||
Tatra lapanā katamā?
Iha bhikṣur-lābha-satkāra-nimittam-eva:
Tvaṁ me mātā, tvaṁ me pitā, tvaṁ me bhāginī, tvaṁ me duhiteti | evam-anyānyapi priya-vacanāni bravīti ||
Evam-ādikā lapanety-ucyate ||
Tatra naimittikatvaṁ katamat?
Bhikṣus-tāvat piṇḍapātaṁ paribhujva asakṛd brūte:
Yādṛśo ’yaṁ piṇḍapātas-tādṛśo ’nyeṣūpāsaka-gṛheṣu na labhyateti ||
Alābha-satkāra-cittasya tu vadato ’doṣaḥ ||
Idam-ucyate naimittikatvam ||
Tatra naiṣpeṣikatvaṁ katamat?
Bhikṣus-tāvat yatra gṛhe piṇḍapātaṁ na labhate | dāpayitu-kāmaś-ca bhavati, tatra brūte:
Adāna-patayo hi nirayaṁ gacchanti | yūyam-apyadāna-patayo, vyaktaṁ niraya-gāmini iti ||
Naraka-bhaya-bhītāḥ piṇḍapātam-anuprayacchanti | taṁ ca labdhvā paribhuṅkte ||
Idam-ucyate naiṣpaṣikatvam ||
Tatra lābhena lābha-pratikāṅkṣā katamā?
Bhikṣus-tāvad-ātmīyena dhanena śobhanāni cīvarāṇi copakrīya upāsakebhyo darśayati:
Īdṛśāni vayaṁ vastrāṇi labhāmahe iti ||
Te lajjatā yāni vastrāṇi prayacchanti tāni paribhuṅkte ||
Iyam-ucyate bhikṣavo lābhena lābha-pratikāṅkṣā ||
Ayaṁ bhikṣavo mithyājīvaḥ, [asmād-viratir-iti samyag-ājīvaḥ ||]
Iha khalu bhikṣavaḥ upāsakasya mithyā-jīvaḥ:
Viṣa-vikrayaḥ, śastra-vikrayaḥ, sattva-vikrayaḥ | madya-vikrayaḥ, māṃsa-vikrayaḥ | apratyavekṣita-tila-sarṣapa-pīḍanaṁ mithyājīvaḥ | asmād-viratiḥ samyag-ājīvaḥ ||
Ayam-ucyate bhikṣavaḥ samyag-ājīvaḥ ||
19.6 Samyag-Vyāyāmaḥ
Tatra samyag-vyāyāmaḥ katamaḥ?
Iha bhikṣavo ’bhivādana-vandana-pratyutthānāñjali-sāmīcī-karma karaṇīyam ||
Ayam-ucyate bhikṣavaḥ samyag-vyāyāmaḥ ||
19.7 Samyak-Smṛtiḥ
Tatra bhikṣavaḥ samyak-smṛtiḥ katamā?
Iha khalu bhikṣavo [bhikṣuḥ] striyaṁ dṛṣṭvā | utpanne rāge | bāhyādhyātmikayoḥ śarīrayor-aśubhākāreṇa yathā-bhūta-darśī bhavati | santy-asmin kāye:
Keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajo, malaṁ, tvak | māṁsam, asthi, snāyuḥ, śirā, vṛkkā | hṛdayaṁ, plīhā, klomakaḥ, āmāśayaḥ, pakvāśayaḥ, antrāṇi, antragūṇāḥ | audariyakaṁ, yakṛt, pūriṣam | aśru, svedaḥ, kheḍaḥ, siṅhāṇako, vasā, lasikā | majjā, medaḥ, pittaṁ, śleṣmā, pūyaṁ | śoṇitaṁ, mastakaṁ, mastaka-luṅgaḥ ||
uccāra-prasrāvaiḥ pūrṇaṁ nānā-prakārasyāśucir-iti ||
Iyam-ucyate bhikṣavaḥ samyak-smṛtiḥ ||
19.8 Samyak-Samādhiḥ
Samyak-samādhiḥ katamaḥ?
Catvāri dhyānāni ||
- Iha [bhikṣavo] bhikṣur-viviktaṁ kāmair-viviktaṁ | pāpakair-akuśalair-dharmaiḥ | savitarkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ prīti-sukhaṁ | prathamaṁ dhyānam-upasaṁpadya viharati ||
- Sa vitarka-vicārāṇāṁ vyupaśamād-adhyātma-saṁprasādāc-cetasa ekoti-bhāvād-avitarkam-avicāraṁ samādhijaṁ prīti-sukhaṁ | dvitīyaṁ dhyānam-upasaṁpadya viharati ||
- Sa prīter-virāgād-upekṣako viharati | smṛtaḥ saṁprajānan, sukhaṁ ca kāyena pratisaṁvedayati | yat-tad-Āryā ācakṣate: Upekṣakaḥ smṛtimān sukha-vihārati | tṛtīyaṁ dhyānam-upasaṁpadya viharati ||
- Sa sukhasya ca prahāṇād-duḥkhasya ca prahāṇāt | pūrvam-eva ca saumanasya-daurmanasyayor-astaṁgamād-aduḥkhāsukham-upekṣā-smṛti-pariśuddhaṁ | caturthaṁ dhyānam-upasaṁpadya viharati ||
Imāni khalu bhikṣavaś-catvāri dhyānāni ||
Ayam-ucyate samyak-samādhiḥ ||
Ayaṁ bhikṣava āryāṣṭāṅgo mārgaḥ ||