Udānavarga
1. Anityavarga
siddham
stīnamiddham vinodyeha
saṃpraharṣya ca mānasam |
śṛṇutemaṃ pravakṣyāmi
udānaṃ jinabhāṣitam || 1evam uktaṃ bhagavatā
sarvābhijñena tāyinā |
anukampakenarṣiṇā
śarīrāntimadhāriṇā || 2anityā bata samṣkārā
utpādavyayadharmiṇaḥ |
utpadya hi nirudhyante
teṣāṃ vyupaśamaḥ sukham || 3ko nu harṣaḥ ka ānanda
evaṃ prajvalite sati |
andhakāraṃ praviṣṭāḥ stha
pradīpaṃ na gaveṣatha || 4yānīmāny apaviddhāni
vikṣiptāni diśo diśam |
kapotavarṇāny asthīni
tāni drṣṭveha kā ratiḥ || 5yām eva prathamāṃ rātriṃ
garbhe vasati mānavaḥ |
aviṣṭhitaḥ sa vrajati
gataś ca na nivartate || 6sāyam eke na dṛśyante
kālyaṃ dṛṣṭā mahājanāḥ |
kālyaṃ caike na dṛṣyante
sāyaṃ dṛṣṭā mahājanāḥ || 7tatra ko viśvasen martyo
daharo ’smīti jīvite |
daharāpi mriyante hi
narā nāryaś ca-n ekaśaḥ || 8garbha eke vinaśyante
tathaike sūtikākule |
parisṛptās tathā hy eke
tathaike paridhāvinaḥ || 9ye ca vṛddhā ye ca dahrā
ye ca madhyamapuruṣāḥ |
anupūrvaṃ pravrajanti
phalaṃ pakvaṃ va bandhanāt || 10yathā phalānāṃ pakvānāṃ
nityaṃ patanato bhayaṃ |
evaṃ jātasya martyasya
nityaṃ maraṇato bhayam || 11yathāpi kumbhakāreṇa
mṛttikābhājanaṃ kṛtaṃ |
sarvaṃ bhedanaparyantaṃ
evaṃ martyasya jīvitam || 12yathāpi tantre vitate
yad yad utaṃ samupyate |
alpaṃ bhavati vātavyam
evaṃ martyasya jīvitam || 13yathāpi va ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ghatano bhavati
evaṃ martyasya jīvitam || 14yathā nadī pārvatīyā1
gacchate na nivartate |
evam āyur manuṣyāṇāṃ
gacchate na nivartate || 15kisaraṃ ca parittaṃ ca
tac ca duḥkhena saṃyutam |
udake daṇḍarājīva
kṣipram eva vinaśyati || 16yathā daṇḍena gopālo
gāḥ prāpayati gocaram |
evaṃ rogair jarāmṛtyuḥ
āyuḥ prāpayate nṛṇām || 171atiyānti hy ahorātrā
jīvitaṃ coparudhyate |
āyuḥ kṣīyati martyānāṃ
kunadīṣu yathaudakam || 181⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
jīvitaṃ coparudhyate |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 18Adirghā jāgarato rātrir
dīrghaṃ śrāntasya yojanam |
dīrgho bālasya saṃsāraḥ
saddharmam avijānataḥ || 192putro me ’sti dhanaṃ me ’stīty
evaṃ bālo vihanyate |
ātmaiva hy ātmano nāsti
kasya putraḥ kuto dhanam || 20maraṇe ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 20Aanekāni sahasrāṇi
naranārīśatāni ca |
bhogāṃ vai samudānīya
vaśaṃ gacchanti mṛtyunaḥ || 21sarve kṣayāntā nicayāḥ
patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā
maraṇāntaṃ hi jīvitam || 22sarve satvā mariṣyanti
maraṇāntaṃ hi jīvitaṃ |
yathākarma gamiṣyanti
puṇyapāpaphalopagāḥ || 23narakaṃ pāpakarmāṇaḥ
kṛtapuṇyās tu sadgatiṃ |
anye tu mārgaṃ bhāvyeha
nirvāsyanti nirāsravāḥ || 24naivāntarīkṣe na samudramadhye
na parvatānāṃ vivaraṃ praviśya |
na vidyate ’sau pṛthivīpradeśo
yatra sthitaṃ na prasaheta mṛtyuḥ || 25ye ceha bhutā bhaviṣyanti vā punaḥ
sarve gamiṣyanti prahāya deham |
tāṃ sarvahāniṃ kuśalo viditvā
dharme sthito brahmacaryaṃ careta || 26jirṇaṃ ca dṛṣṭveha tathaiva rogiṇaṃ
mṛtaṃ ca dṛṣṭvā vyapayātacetasaṃ |
jahau sa dhīro gṛhabandhanāni
kāmā hi lokasya na supraheyāḥ || 27jīryanti vai rājarathāḥ sucitrā
hy atho śarīram api jarām upaiti
satāṃ tu dharmo na jarām upaiti
santo hi taṃ satsu nivedayanti || 28dhik tvām astu jare grāmye
virupakaraṇī hy asi |
tathā manoramaṃ bimbaṃ
jarayā hy abhimarditam || 29yo ’pi varṣaśataṃ jīvet
so ’pi mṛtyuparāyaṇaḥ |
anu hy enaṃ jarā hanti
vyādhir va yadi vāntakaḥ || 30sadā vrajanti hy anivartamānā
divā ca rātrau ca vilujyamānāḥ |
matsya ivātīva hi tapyamānā
duḥkhena jātimaraṇena yuktāḥ || 31⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 31Aāyur divā ca rātrau ca
caratas tiṣṭhatas tathā |
nadīnāṃ vā yathā sroto
gacchate na nivartate || 32yeṣāṃ rātridivāpāye
hy āyur alpataraṃ bhavet |
alpodake va matsyānāṃ
kā nu teṣāṃ ratir bhavet || 33parijīrṇam idaṃ rupaṃ
roganīdaṃ prabhaṅguram
bhetsyate pūty asaṃdehaṃ
maraṇāntaṃ hi jīvitam || 34aciraṃ bata kāyo ’yaṃ
pṛthivīm adhiśeṣyate |
śunyo vyapetavijñāno
nirastaṃ vā kaḍaṅgaram || 35kim anena śarīreṇa
sravatā pūtinā sadā |
nityaṃ rogābhibhutena
jarāmaraṇabhīruṇā || 36anena pūtikāyena
hy ātureṇa prabhaṅguṇā |
nigacchatha parāṃ śāntiṃ
yogakṣemam anuttaram || 37iha varṣaṃ kariṣyāmi
hemantaṃ grīṣmam eva ca |
bālo vicintayaty evaṃ
antarāyaṃ na paśyati || 38taṃ putrapaśusaṃmattaṃ
vyāsaktamanasaṃ naram |
suptaṃ grāmaṃ mahaughaiva
mṛtyur ādāya gacchati || 39na santi putrās trāṇāya
na pitā nāpi bāndhavāḥ |
antakonābhibhūtasya
na hi trāṇā bhavanti te || 40idaṃ kṛtaṃ me kartavyaṃ
idaṃ kṛtvā bhaviṣyati |
ity evaṃ spandato martyāṃ
jarā mṛtyuś ca mardati || 41tasmāt sadā dhyānaratāh samāhitā
hy ātāpino jātijarāntadarśinaḥ |
māraṃ sasainyaṃ hy abhibhūya bhikṣavo
bhaveta jātīmaraṇasya pāragāḥ || 42
|| anityavargaḥ || ||