Udānavarga

1. Anityavarga

siddham

stīnamiddham vinodyeha
saṃpraharṣya ca mānasam |
śṛṇutemaṃ pravakṣyāmi
udānaṃ jinabhāṣitam || 1

evam ukta bhagavatā
sarvābhijñena tāyinā |
anukampakenarṣiṇā
śarīrāntimadhāriṇā || 2

anityā bata samṣkārā
utpādavyayadharmiṇaḥ |
utpadya hi nirudhyante
teṣāṃ vyupaśamaḥ sukham || 3

ko nu harṣaḥ ka ānanda
evaṃ prajvalite sati |
andhakāraṃ praviṣṭāḥ stha
pradīpaṃ na gaveṣatha || 4

yānīmāny apaviddhāni
vikṣiptāni diśo diśam |
kapotavarṇāny asthīni
tāni drṣṭveha kā rati || 5

yām eva prathamāṃ rātriṃ
garbhe vasati mānavaḥ |
aviṣṭhitaḥ sa vrajati
gataś ca na nivartate || 6

sāyam eke na dṛśyante
kālyaṃ dṛṣṭā mahājanāḥ |
kālya caike na dṛṣyante
sāyaṃ dṛṣṭā mahājanā || 7

tatra ko viśvasen martyo
daharo ’smīti jīvite |
daharāpi mriyante hi
narā nāryaś ca-n ekaśaḥ || 8

garbha eke vinaśyante
tathaike sūtikākule |
parisṛptās tathā hy eke
tathaike paridhāvinaḥ || 9

ye ca vṛddhā ye ca dahrā
ye ca madhyamapuruṣāḥ |
anupūrvaṃ prav­raja­nti
phalaṃ pakvaṃ va bandhanāt || 10

yathā phalānāṃ pakvānāṃ
nityaṃ patanato bhayaṃ |
evaṃ jātasya martyasya
nityaṃ maraṇato bhayam || 11

yathāpi kumbhakāreṇa
mṛttikābhājanaṃ ktaṃ |
sarvaṃ bhedanaparyantaṃ
evaṃ martyasya jīvitam || 12

yathāpi tantre vitate
yad yad utaṃ samupyate |
alpaṃ bhavati vātavyam
eva martyasya jīvitam || 13

yathāpi va ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ghatano bhavati
evaṃ martyasya jīvitam || 14

yathā nadī pārvatīyā1
gacchate na nivartate |
evam āyur manuṣyāṇāṃ
gacchate na nivartate || 15

kisara ca parittaṃ ca
tac ca duḥkhena saṃyutam |
udake daṇḍarājīva
kṣipram eva vinaśyati || 16

yathā daṇḍena gopālo
gāḥ prāpayati gocaram |
evaṃ rogair jarāmṛtyuḥ
āyuḥ prāpayate nṛṇām || 171

atiyānti hy ahorātrā
jīvitaṃ coparudhyate |
āyu kṣīyati martyānā
kunadīṣu yathaudakam || 181

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
jīvitaṃ coparudhyate |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 18A

dirghā jāgarato rātrir
dīrghaṃ śrāntasya yojanam |
dīrgho bālasya saṃsāra
saddharmam avijānataḥ || 192

putro me ’sti dhanaṃ me ’stīty
evaṃ bālo vihanyate |
ātmaiva hy ātmano nāsti
kasya putraḥ kuto dhanam || 20

maraṇe ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 20A

anekāni sahasrāṇi
naranārīśatāni ca |
bhogāṃ vai samudānīya
vaśaṃ gacchanti mṛtyunaḥ || 21

sarve kṣayāntā nicayāḥ
patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā
maraṇāntaṃ hi jīvitam || 22

sarve satvā mariṣyanti
maraṇāntaṃ hi jīvitaṃ |
yathākarma gamiṣyanti
puṇyapāpaphalopagāḥ || 23

narakaṃ pāpakarmāṇaḥ
kṛtapuṇyās tu sadgatiṃ |
anye tu mārgaṃ bhāvyeha
nirvāsyanti nirāsravāḥ || 24

naivāntarīkṣe na samudramadhye
na parvatānāṃ vivaraṃ praviśya |
na vidyate ’sau pṛthivīpradeśo
yatra sthitaṃ na prasaheta mṛtyuḥ || 25

ye ceha bhutā bhaviṣyanti vā punaḥ
sarve gamiṣyanti prahāya deham |
tāṃ sarvahāniṃ kuśalo viditvā
dharme sthito brahmacaryaṃ careta || 26

jirṇaṃ ca dṛṣṭveha tathaiva rogiṇaṃ
mṛtaṃ ca dṛṣṭvā vyapayātacetasaṃ |
jahau sa dhīro gṛhabandhanāni
kāmā hi lokasya na supraheyāḥ || 27

jīryanti vai rājarathāḥ sucitrā
hy atho śarīram api jarām upaiti
satāṃ tu dharmo na jarām upaiti
santo hi taṃ satsu nivedayanti || 28

dhik tvām astu jare grāmye
virupakaraṇī hy asi |
tathā manoramaṃ bimbaṃ
jarayā hy abhimarditam || 29

yo ’pi varṣaśataṃ jīvet
so ’pi mṛtyuparāyaṇaḥ |
anu hy enaṃ jarā hanti
vyādhir va yadi vāntakaḥ || 30

sadā vrajanti hy anivartamānā
divā ca rātrau ca vilujyamānāḥ |
matsya ivātīva hi tapyamānā
duḥkhena jātimaraṇena yuktāḥ || 31

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 31A

āyur divā ca rātrau ca
caratas tiṣṭhatas tathā |
nadīnāṃ vā yathā sroto
gacchate na nivartate || 32

yeṣāṃ rātridivāpāye
hy āyur alpataraṃ bhavet |
alpodake va matsyānāṃ
kā nu teṣāṃ ratir bhavet || 33

pari­jīrṇam idaṃ rupaṃ
roganīdaṃ prabhaṅguram
bhetsyate pūty asaṃdehaṃ
maraṇāntaṃ hi jīvitam || 34

aciraṃ bata kāyo ’yaṃ
pṛthivīm adhiśeṣyate |
śunyo vyapetavijñāno
nirastaṃ vā kaḍaṅgaram || 35

kim anena śarīreṇa
sravatā pūtinā sadā |
nityaṃ rogābhibhutena
jarāmaraṇabhīruṇā || 36

anena pūtikāyena
hy ātureṇa prabhaṅguṇā |
nigacchatha parāṃ śāntiṃ
yogakṣemam anuttaram || 37

iha varṣaṃ kariṣyāmi
hemantaṃ grīṣmam eva ca |
bālo vicintayaty evaṃ
antarāyaṃ na paśyati || 38

taṃ putrapaśusaṃmattaṃ
vyāsaktamanasaṃ naram |
suptaṃ grāmaṃ mahaughaiva
mṛtyur ādāya gacchati || 39

na santi putrās trāṇāya
na pitā nāpi bāndhavāḥ |
antakonābhibhūtasya
na hi trāṇā bhavanti te || 40

idaṃ kṛtaṃ me kartavyaṃ
idaṃ kṛtvā bhaviṣyati |
ity evaṃ spandato martyā
jarā mṛtyuś ca mardati || 41

tasmāt sadā dhyānaratāh samāhitā
hy ātāpino jātijarāntadarśinaḥ |
māraṃ sasainyaṃ hy abhibhūya bhikṣavo
bhaveta jātīmaraṇasya pāragāḥ || 42

|| anityavargaḥ || ||