Udānavarga

Kāmavarga

kāma jānāmi te mūlaṃ
saṃkalpāt kāma jāyase |
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi
tato me na bhaviṣyasi || 1

kāmebhyo jāyate śokaḥ
kāmebhyo jāyate bhayam |
kāmebhyo vipramuktānāṃ
nāsti śokaḥ kuto bhayam || 2

ratibhyo jāyate śoko
ratibhyo jāyate bhayam |
ratibhyo vipramuktānāṃ
nāsti śokaḥ kuto bhayam || 3

madhurāgrā vipāke tu
kaṭukā hy abhinanditāḥ |
kāmā dahanti vai bālān
ulkevāmuñcataḥ karam || 4

na tad dṛdhaṃ bandhanam āhur āryā
yad āyasaṃ dāravaṃ balbajaṃ vā |
saṃraktacittasya hi mandabuddheḥ
putreṣu dāreṣu ca yā avekṣā || 5

etad dṛdhaṃ bandhanam āhur āryāh
samantataḥ susthiraṃ duṣpramokṣam |
etad api cchitvā tu parivrajanti
hy anapekṣiṇaḥ kāmasukhaṃ prahāya || 6

na te kāmā yāni citrāṇi loke
saṃkalparāgaḥ puruṣasya kāmaḥ |
tiṣṭhanti citrāṇi tathaiva loke
athātra dhīrā vinayanti cchandam || 7

na santi nityā manujeṣu kāmāḥ
santi tv anityā kāmino yatra baddhāḥ |
tāṃs tu prahāya hy apunarbhavāya
hy anāgataṃ mṛtyudheyaṃ vadāmi || 8

chandajāto hy avasrāvī
manasānāvilo bhavet |
kāmeṣu tv apratibaddhacitta
ūrdhvasroto nirucyate || 9

anupūrveṇa medhāvī
stokaṃ stokaṃ kṣaṇe kṣaṇe |
karmāro rajatasyaiva
nirdhamen malam ātmanaḥ || 10

ratha­kāra iva carmanaḥ
parikartann upānaham |
yad yaj jahāti kāmānā
tat tat saṃpadyate sukham || 11

sarvaṃ cet sukham iccheta
sarvakāmāṃ parityajet |
sarvakāmaparityāgī
hy atyantaṃ sukhaṃ edhate || 12

yāvat kāmān anusaraṃ
na tṛptiṃ manaso ’dhyagāt |
tato nivṛttiṃ pratipaśyamānās
te vai tṛptāḥ prajñayā ye sutṛptāḥ || 13

śreyasī prajñayā tṛptir
na hi kāmair vitṛpyate |
prajñayā puruṣaṃ tṛptaṃ
tṛṣṇā na kurute vaśam || 14

gṛddhā hi kāmesu narāh pramattā
hy adharme bata te ratāḥ |
antarāyaṃ na te paśyanty
alpake jīvite sati || 15

durmedhasaṃ hanti bhogo
na tv ihātmagaveṣiṇam |
durmedhā bhogatṛṣnābhir
hanty ātmānam atho parān || 16

na karṣāpaṇavarṣeṇa
tṛptiḥ kāmair hi vidyate |
alpās­vādasukhāḥ kāmā
iti vijñāya paṇḍitaḥ || 17

api divyeṣu kāmeṣu
sa ratiṃ nādhigacchati |
tṛṣṇākṣayarato bhavati
buddhānāṃ śrāvakaḥ sadā || 18

parvato ’pi suvarṇasya
samo himavatā bhavet |
vittaṃ taṃ nālam ekasya
etaj jñātvā samaṃ caret || 19

duḥkhaṃ hi yo veda yato nidānaṃ
kāmeṣu jantu sa kathaṃ rameta |
upadhiṃ hi loke śalyam iti matvā
tasyaiva dhīro vinayāya śikṣet || 20

|| kāmavargaḥ || ||