Namo tassa Bhagavato Arahato Sammā­sambud­dhassa.

Kāmaṃ kāmayamānassa,
Tassa ce taṃ samijjhati;
Addhā pītimano hoti,
Laddhā macco yadicchati.

Kāmaṃ kāmayamānassāti kāmāti uddānato dve kāmā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā; attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthi­ga­vāssava­ḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmani­gama­rāja­dhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu— vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā; ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhat­ta­bahid­dhā kāmā; hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā; āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā; paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā; pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā; sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā—ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo; saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo; yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ.

“Addasaṃ kāma te mūlaṃ,
Saṅkappā kāma jāyasi;
Na taṃ ­saṅkap­pa­yissāmi,
Evaṃ kāma na hehisī”ti.—

Ime vuccanti kilesakāmā. Kāmayamānassāti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa pat­thayamā­nassa pihayamānassa abhi­jappa­mānas­sāti—kāmaṃ kāmayamānassa.

Tassa ce taṃ samijjhatīti. Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Tanti vatthukāmā vuccanti—manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā. Samijjhatīti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti—tassa ce taṃ samijjhati.

Addhā pītimano hotīti. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nis­saṃsa­ya­vacanaṃ nik­kaṅ­khā­vacanaṃ advej­jha­vacanaṃ adveḷ­haka­vacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇa­ka­vacanaṃ avat­thāpa­na­vacana­metaṃ— addhāti. Pītīti yā pañca­kā­maguṇa­paṭi­sañ­ñuttā pīti pāmujjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā abhipharaṇatā cittassa. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññā­ṇak­khan­dho tajjā mano­viñ­ñā­ṇa­dhātu, ayaṃ vuccati mano. Ayaṃ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto saṃsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo. Pītimano hotīti pītimano hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano attamano udaggamano muditamano pamoditamano hotīti—addhā pītimano hoti.

Laddhā macco yadicchatīti. Laddhāti labhitvā paṭilabhitvā adhigantvā vinditvā. Maccoti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Yadicchatīti yaṃ icchati yaṃ sādiyati yaṃ pattheti yaṃ piheti yaṃ abhijappati, rūpaṃ vā saddaṃ vā gandhaṃ vā rasaṃ vā phoṭṭhabbaṃ vāti, laddhā macco yadicchati.

Tenāha bhagavā—

“Kāmaṃ kāmayamānassa,
tassa ce taṃ samijjhati;
Addhā pītimano hoti,
laddhā macco yadicchatī”ti.

Tassa ce kāmayānassa,
chandajātassa jantuno;
Te kāmā parihāyanti,
sallaviddhova ruppati.

Tassa ce kāmayānassāti. Tassa ceti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā. Kāmayānassāti kāme icchamānassa sādiyamānassa pat­thayamā­nassa pihayamānassa abhi­jappa­mānassa. Atha vā kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati. Yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyati; evamevaṃ kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti—tassa ce kāmayānassa.

Chandajātassa jantunoti. Chandoti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto. Jantunoti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti—chandajātassa jantuno.

Te kāmā parihāyantīti—te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati. Kathaṃ te kāmā parihāyanti? Tassa tiṭṭhantasseva te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṃ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṃ vā nādhigacchati, duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṃseti aniccatāyeva aṭṭhamī. Evaṃ te kāmā hāyanti parihāyanti paridhaṃsenti paripatanti antaradhāyanti vippalujjanti. Kathaṃ so kāmehi parihāyati? Tiṭṭhanteva te bhoge so cavati marati vippalujjati. Evaṃ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṃsati paripatati antaradhāyati vippalujjati.

Corā haranti rājāno,
aggi dahati nassati;
Atha antena jahati,
sarīraṃ sapariggahaṃ;
Etadaññāya medhāvī,
bhuñjetha ca dadetha ca.

Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ, anindito saggamupeti ṭhānanti, te kāmā parihāyanti.

Sallaviddhova ruppatīti. Yathā ayomayena vā sallena viddho, aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, byādhito domanassito hoti, evamevaṃ vatthukāmānaṃ vipari­ṇāmañ­ñathā­bhāvā uppajjanti soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyāsā. So kāmasallena ca sokasallena ca viddho, ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati byādhito domanassito hotīti—sallaviddhova ruppati.

Tenāha bhagavā—

“Tassa ce kāmayānassa,
chandajātassa jantuno;
Te kāmā parihāyanti,
sallaviddhova ruppatī”ti.

Yo kāme parivajjeti,
sappasseva padā siro;
Somaṃ visattikaṃ loke,
sato samativattati.

Yo kāme parivajjetīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃ­dhamma­saman­nā­gato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Kāme parivajjetīti. Kāmāti uddānato dve kāmā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca … pe … ime vuccanti vatthukāmā … pe … ime vuccanti kilesakāmā. Kāme parivajjetīti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti—vikkhambhanato vā samucchedato vā. Kathaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeti? “ Aṭṭhi­kaṅ­kalū­pamā kāmā appassā­daṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “maṃsapesūpamā kāmā bahu­sādhāra­ṇaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “tiṇukkūpamā kāmā anuda­hanaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “aṅgārakāsūpamā kāmā mahā­pari­ḷāhaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “supinakūpamā kāmā ittara­paccu­paṭṭhā­naṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “yācitakūpamā kāmā tāva­kālikaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “rukkha­phalū­pamā kāmā sam­bhañ­jana­pari­bhañ­janaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “asisūnūpamā kāmā adhi­kuṭṭanaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “sattisūlūpamā kāmā vini­vijjha­naṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “sappasirūpamā kāmā sap­pa­ṭibha­yaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti, “aggik­khan­dhūpamā kāmā mahābhitā­pa­naṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Buddhānussatiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti, dhammānussatiṃ bhāventopi … pe … saṃghānussatiṃ bhāventopi … sīlānussatiṃ bhāventopi … cāgānussatiṃ bhāventopi … devatānussatiṃ bhāventopi … ānāpānassatiṃ bhāventopi … maraṇassatiṃ bhāventopi … kāyagatāsatiṃ bhāventopi … upa­sa­mānus­sa­tiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Paṭhamaṃ jhānaṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti … pe … dutiyaṃ jhānaṃ bhāventopi … tatiyaṃ jhānaṃ bhāventopi … catutthaṃ jhānaṃ bhāventopi … ākāsānañ­cāyata­na­samā­pattiṃ bhāventopi … viñ­ñā­ṇañ­cāyata­na­samā­pattiṃ bhāventopi … ākiñ­cañ­ñā­yatana­samā­pattiṃ bhāventopi … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiṃ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti. Evaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeti.

Kathaṃ samucchedato kāme parivajjeti? Sotā­patti­maggaṃ bhāventopi apāyagamanīye kāme samucchedato parivajjeti, sakadā­gāmi­maggaṃ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato parivajjeti, anāgāmimaggaṃ bhāventopi anusahagate kāme samucchedato parivajjeti, arahattamaggaṃ bhāventopi sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ samucchedato kāme parivajjeti. Evaṃ samucchedato kāme parivajjetīti—yo kāme parivajjeti.

Sappasseva padā siroti. Sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo? Saṃsappanto gacchatīti sappo; bhujanto gacchatīti bhujago; urena gacchatīti urago; pannasiro gacchatīti pannago; sirena supatīti sarīsapo; bile sayatīti bilāsayo; guhāyaṃ sayatīti guhāsayo; dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho; visaṃ tassa ghoranti ghoraviso; jivhā tassa duvidhāti dvijivho; dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū. Yathā puriso jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo duk­kha­paṭik­kūlo pādena sappasiraṃ vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyya; evamevaṃ sukhakāmo duk­kha­paṭik­kūlo kāme vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhi­nivaj­jeyyāti—sappasseva padā siro.

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatīti. Soti yo kāme parivajjeti. Visattikā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṃ visatā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṃ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppā­yi­tattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā ­phoṭṭhab­ba­taṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddūlaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

Visattikāti. Kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā; visālāti visattikā; visaṭāti visattikā; visakkatīti visattikā; visaṃharatīti visattikā; visaṃvādikāti visattikā; visamūlāti visattikā; visaphalāti visattikā; visa­pari­bho­goti visattikā; visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe, kule gaṇe āvāse lābhe yase, pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilāna­pac­ca­ya­bhesaj­ja­parik­khāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave, saññābhave asaññābhave neva­saññā­nā­saññā­bhave, ekavokārabhave catuvo­kāra­bhave pañca­vo­kāra­bhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭha­suta­mu­taviñ­ñātab­besu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Satoti catūhi kāraṇehi sato—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato, vedanāsu … citte … dhammesu dhammā­nu­passa­nā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—asati­pari­vajja­nāya sato, sati­karaṇī­yā­naṃ dhammānaṃ katattā sato, sati­pari­bandhā­naṃ dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apac­coro­ha­ṇa­tāya sato.

Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santa­dhamma­saman­nā­gatattā sato. Buddhā­nus­satiyā sato, dham­mānus­satiyā sato, saṃ­ghānus­satiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, deva­tānus­satiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upa­sa­mānus­sa­tiyā sato. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati sati­sam­boj­jhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatīti. Loke vā sā visattikā, loke vā taṃ visattikaṃ sato tarati uttarati patarati samatikkamati vītivattatīti—somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

Tenāha bhagavā—

“Yo kāme parivajjeti,
sappasseva padā siro;
Somaṃ visattikaṃ loke,
sato samativattatī”ti.

Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā,
Gavāssaṃ dāsaporisaṃ;
Thiyo bandhū puthu kāme,
Yo naro anugijjhati.

Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vāti. Khettanti sālikkhettaṃ vīhikkhettaṃ muggakkhettaṃ māsakkhettaṃ yavakkhettaṃ godhumak­khettaṃ tilakkhettaṃ. Vatthunti gharavatthuṃ koṭṭha­ka­vatthuṃ purevatthuṃ pacchāvatthuṃ ārāmavatthuṃ vihāravatthuṃ. Hiraññanti hiraññaṃ vuccati kahāpaṇoti—khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā.

Gavāssaṃ dāsaporisanti. Gavanti gavā vuccanti. Assāti pasukādayo vuccanti. Dāsāti cattāro dāsā—antojātako dāso, dhanakkītako dāso, sāmaṃ vā dāsabyaṃ upeti, akāmako vā dāsavisayaṃ upeti.

“Āmāya dāsāpi bhavanti heke,
Dhanena kītāpi bhavanti dāsā;
Sāmañca eke upayanti dāsyaṃ,
Bhayāpanuṇṇāpi bhavanti dāsā”ti.

Purisāti tayo purisā—bhatakā, kammakarā, upajīvinoti—gavāssaṃ dāsaporisaṃ.

Thiyo bandhū puthu kāmeti. Thiyoti itthipariggaho vuccati. Bandhūti cattāro bandhū—ñātibandhavāpi bandhu, gotta­bandha­vāpi bandhu, manta­bandha­vāpi bandhu, sippa­bandha­vāpi bandhu. Puthu kāmeti bahū kāme. Ete puthu kāmā manāpikā rūpā … pe … manāpikā phoṭṭhabbāti—thiyo bandhū puthu kāme.

Yo naro anugijjhatīti. Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃṭhānappatto yaṃ­dhamma­saman­nā­gato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Anugijjhatīti kilesakāmena vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paligijjhati palibajjhatīti— yo naro anugijjhati.

Tenāha bhagavā—

“Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā,
gavāssaṃ dāsaporisaṃ;
Thiyo bandhū puthu kāme,
yo naro anugijjhatī”ti.

Abalā naṃ balīyanti,
maddantenaṃ parissayā;
Tato naṃ dukkhamanveti,
nāvaṃ bhinna­mi­vodakaṃ.

Abalā naṃ balīyantīti. Abalāti abalā kilesā dubbalā appabalā appathāmakā hīnā nihīnā () omakā lāmakā chatukkā parittā. Te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti, evampi abalā naṃ balīyanti. Atha vā abalaṃ puggalaṃ dubbalaṃ appabalaṃ appathāmakaṃ hīnaṃ nihīnaṃ omakaṃ lāmakaṃ chatukkaṃ parittaṃ, yassa natthi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ. Te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—evampi abalā naṃ balīyantīti.

Maddantenaṃ parissayāti. Dve parissayā—pākaṭa­pa­rissayā ca paṭicchan­na­pa­rissayā ca. Katame pākaṭa­pa­rissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṃsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ, madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pitta­sa­muṭṭhānā ābādhā semha­sa­muṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visama­pari­hārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphassā iti vā—ime vuccanti pākaṭa­pa­rissayā.

Katame paṭicchan­na­pa­rissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ, kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ ­byāpā­da­nīvara­ṇaṃ thina­middha­nīvara­ṇaṃ uddhac­ca­kukkuc­ca­nīvara­ṇaṃ vici­kicchā­nīvara­ṇaṃ, rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ, māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sab­bā­kusa­lā­bhi­saṅ­khārā—ime vuccanti paṭicchan­na­pa­rissayā.

Parissayāti kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti parissayā. Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammā­paṭi­padāya anu­loma­paṭi­padāya apac­canī­ka­paṭi­padāya avi­ruddha­paṭi­padāya anvat­tha­paṭi­padāya dhammā­nu­dhamma­paṭi­padāya, sīlesu pari­pūri­kāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya, jāgari­yā­nuyogassa sati­sam­pajañ­ñassa, catunnaṃ sati­paṭṭhā­nā­naṃ bhāva­nā­nuyogassa catunnaṃ sammap­pa­dhā­nā­naṃ bhāva­nā­nuyogassa catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāva­nā­nuyogassa, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāva­nā­nuyogassa pañcannaṃ balānaṃ bhāva­nā­nuyogassa, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāva­nā­nuyogassa ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāva­nā­nuyogassa—imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti—parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti atta­bhāva­sannis­sayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evamevaṃ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti atta­bhāva­sannis­sayā. Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti. Samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti—tasmā sācariyakoti vuccati.

Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā, ghānena gandhaṃ ghāyitvā, jivhāya rasaṃ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā, manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti. Samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti—tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī”ti. Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā—

“Tayome, bhikkhave, antarāmalā—antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā anta­rāpaccat­thikā. Katame tayo? Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako anta­rāpaccat­thiko. Doso … pe … moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako anta­rāpaccat­thiko. Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā—antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā anta­rāpaccat­thikā.

Anatthajanano lobho,
lobho cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Luddho atthaṃ na jānāti,
luddho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ lobho sahate naraṃ.

Anatthajanano doso,
doso cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Kuddho atthaṃ na jānāti,
kuddho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ doso sahate naraṃ.

Anatthajanano moho,
moho cittappakopano;
Bhayamantarato jātaṃ,
taṃ jano nāvabujjhati.

Mūḷho atthaṃ na jānāti,
mūḷho dhammaṃ na passati;
Andhantamaṃ tadā hoti,
yaṃ moho sahate naran”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—“ tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho, mahārāja … pe … moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

Lobho doso ca moho ca,
purisaṃ pāpacetasaṃ;
Hiṃsanti attasambhūtā,
tacasāraṃva samphalan”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā.

Vuttampi cetaṃ bhagavatā—

“Rāgo ca doso ca itonidānā,
Arati rati lomahaṃso itojā;
Ito samuṭṭhāya manovitakkā,
Kumārakā dhaṅka­mivos­sajantī”ti.

Evampi tatrāsayāti—parissayā. Maddantenaṃ parissayāti. Te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—maddantenaṃ parissayā.

Tato naṃ dukkhamanvetīti. Tatoti tato tato parissayato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jātidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jarādukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, byādhidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, maraṇadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, soka­pari­deva­duk­kha­do­manas­supāyā­sa­duk­khaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, nerayikaṃ dukkhaṃ, tiracchā­na­yoni­kaṃ dukkhaṃ, pettivisayikaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, mānusikaṃ dukkhaṃ … gab­bhok­kan­ti­mūlakaṃ dukkhaṃ … gabbhe ṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ … gabbhā vuṭṭhā­na­mūlakaṃ dukkhaṃ … jātas­sū­pani­bandha­kaṃ dukkhaṃ … jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ … attūpakkamaṃ dukkhaṃ … parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, dukkhadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, saṅ­khā­ra­duk­khaṃ … vipari­ṇāma­duk­khaṃ … cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ, madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pitta­sa­muṭṭhānā ābādhā semha­sa­muṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visama­pari­hārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsa­ma­kasavā­tātapa­sarīsa­pa­samphas­sa­duk­khaṃ … mātumaraṇaṃ dukkhaṃ … pitumaraṇaṃ dukkhaṃ … bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ … bhaginimaraṇaṃ dukkhaṃ … puttamaraṇaṃ dukkhaṃ … dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ … ñātibyasanaṃ dukkhaṃ … bhogabyasanaṃ dukkhaṃ … rogabyasanaṃ dukkhaṃ … sīlabyasanaṃ dukkhaṃ … diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti—tato naṃ dukkhamanveti.

Nāvaṃ bhinna­mi­vodakanti. Yathā bhinnaṃ nāvaṃ dakamesiṃ tato tato udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, puratopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, pacchatopi … heṭṭhatopi … passatopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti; evamevaṃ tato tato parissayato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti, jātidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti … pe … diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti—nāvaṃ bhinna­mi­vodakaṃ.

Tenāha bhagavā—

“Abalā naṃ balīyanti,
maddante naṃ parissayā;
Tato naṃ dukkhamanveti,
nāvaṃ bhinna­mi­vodakan”ti.

Tasmā jantu sadā sato,
kāmāni parivajjaye;
Te pahāya tare oghaṃ,
nāvaṃ sitvāva pāragū.

Tasmā jantu sadā satoti. Tasmāti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno kāmesūti—tasmā. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. Sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhā­nu­poṅkhaṃ udakūmikajātaṃ avīci santati sahitaṃ phassitaṃ, purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ, kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato—kāye kāyānupas­sanā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato, vedanāsu … citte … dhammesu dhammā­nu­passa­nā­sati­paṭṭhā­naṃ bhāvento sato. Aparehi catūhi kāraṇehi sato … pe … so vuccati satoti—tasmā jantu sadā sato.

Kāmāni parivajjayeti. Kāmāti uddānato dve kāmā—vatthukāmā ca kilesakāmā ca … pe … ime vuccanti vatthukāmā … pe … ime vuccanti kilesakāmā. Kāmāni parivajjayeti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya—vikkhambhanato vā samucchedato vā. Kathaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeyya? “ Aṭṭhi­kaṅ­kalū­pamā kāmā appassā­daṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya, “maṃsapesūpamā kāmā bahu­sādhāra­ṇaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya, “tiṇukkūpamā kāmā anuda­hanaṭ­ṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya … pe … neva­saññā­nā­saññāya­tana­samā­pattiṃ bhāvento vikkhambhanato kāme parivajjeyya. Evaṃ vikkhambhanato kāme parivajjeyya … pe … evaṃ samucchedato kāme parivajjeyyāti—kāmāni parivajjaye.

Te pahāya tare oghanti. Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; ­byāpā­da­nīvara­ṇaṃ … pe … thina­middha­nīvara­ṇaṃ … uddhac­ca­kukkuc­ca­nīvara­ṇaṃ … vici­kicchā­nīvara­ṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—te pahāya tare oghaṃ.

Nāvaṃ sitvāva pāragūti. Yathā garukaṃ nāvaṃ bhārikaṃ udakaṃ sitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṃ lahuṃ appakasireneva pāraṃ gaccheyya; evamevaṃ vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā; kāmacchan­da­nīvara­ṇaṃ … ­byāpā­da­nīvara­ṇaṃ … thina­middha­nīvara­ṇaṃ … uddhac­ca­kukkuc­ca­nīvara­ṇaṃ … vici­kicchā­nīvara­ṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gamitvā khippaṃ lahuṃ appakasireneva pāraṃ gaccheyya. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ. Yo so sabba­saṅ­khā­ra­sama­tho sabbū­padhipa­ṭi­nissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Pāraṃ gaccheyyāti—pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phuseyya, pāraṃ sacchikareyya. Pāragūti yopi pāraṃ gantukāmo sopi pāragū; yopi pāraṃ gacchati sopi pāragū; yopi pāraṅgato, sopi pāragū.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā—

“Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṃ adhivacanaṃ. So abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū ­sacchi­kiriyā­pāragū samā­patti­pāragū. Abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ ariyamaggānaṃ, ­sacchi­kiriyā­pāragū nirodhassa, samā­patti­pāragū sabba­samā­pattī­naṃ. So vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāraṅgato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato ­pariyan­tap­patto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitab­rahma­cariyo uttama­diṭṭhip­patto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭi­viddhā­kuppo ­sacchi­kata­nirodho, dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ.

So ukkhitta­pali­gho saṃ­kiṇṇa­parik­kho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅ­ga­vippa­hīno ­chaḷaṅ­ga­saman­nā­gato ekārakkho caturāpasseno ­panuṇ­ṇa­pac­ce­ka­sacco sama­vaya­saṭ­ṭhesano anāvi­la­saṅkappo passad­dha­kāya­saṅ­khāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso para­mapattip­patto. So nevācinati nāpacinati, apacinitvā ṭhito. Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva saṃsibbati na ussineti, visinitvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekkhena samā­dhik­khan­dhena … asekkhena pañ­ñāk­khan­dhena … asekkhena vimut­tik­khan­dhena … asekkhena vimutti­ñāṇadas­sa­nak­khan­dhena samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sam­paṭi­pādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito, apari­ga­manatāya ṭhito, kaṭaṃ samādāya ṭhito, mutti­paṭi­sevana­tāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya … muditāya … upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accan­ta­pāri­suddhiyā ṭhito, atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santussitattā ṭhito, khan­dha­pariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyata­na­pariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapat­ti­pariyante ṭhito, paṭi­sandhi­pariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, ­saṃsā­ra­pariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antima­deha­dharo arahā.

Tassāyaṃ pacchimako bhavo,
carimoyaṃ samussayo;
Jāti­maraṇa­saṃsāro,
natthi tassa punabbhavo”ti.

Nāvaṃ sitvāva pāragūti. Tenāha bhagavā—

“Tasmā jantu sadā sato,
kāmāni parivajjaye;
Te pahāya tare oghaṃ,
nāvaṃ sitvāva pāragū”ti.

Kāma­sutta­niddeso paṭhamo.