Udānavarga

Krodhavarga

krodhaṃ jahed viprajahec ca mānaṃ
saṃyojanaṃ sarvam atikrameta |
ta nāmne rūpe ca asajyamānam
akiñcanaṃ nānupatanti saṅgāḥ || 1

krodhaṃ jahed utpatitaṃ
rāgaṃ jātaṃ nivārayet |
avidyāṃ prajahed dhīraḥ
satyābhisamayāt sukham || 2

krodhaṃ hatvā sukhaṃ śete
krodhaṃ hatvā na śocati |
krodhasya viṣamūlasya
madhuraghnasya bhikṣavaḥ
vadham āryāḥ praśaṃsanti
taṃ ca hatvā na śocati || 3

yat tu rocayati kruddho
duṣkṛtaṃ sukṛta tv iti |
pascāt sa vigate krodhe
sprṣṭvāgnim iva tapyate || 4

ahrīkaś cānavatrāpī
ahrīkyo ’py anavatrāpī
cāvrataś caiva roṣaṇa |
bhavati krodhano ’vrataḥ |
krodhena hy abhibhūtas­ya
krodhcna cābhi­bhūtas­ya
dvīpaṃ nāstīha kiṃ cana || 5
na dvīpo bhavati kaś cana || 5

a­balaṃ hi balaṃ tasya
yasya krodhe balaṃ balam |
kruddhasya dharmahīnas­ya
pratipattir na vidyate || 6

yas tv ayaṃ balavāṃ bhūtvā
durbalasya titīkṣati |
tām āhuḥ paramāṃ kṣāntiṃ
nityaṃ kṣamati durbala || 7

yaḥ pareṣāṃ prabhūḥ saṃs tu
durbalāṃ satitīkṣati |
tām āhuḥ paramāṃ kṣānti
nityaṃ kṣamati durbalaḥ || 8

atyukto hi parair yo vai
balavāṃ saṃtitikṣati |
tām āhu paramāṃ kṣāntiṃ
nityaṃ kṣamati durbalaḥ || 9

āt­mānaṃ ca paraṃ caiva
mahato rakṣate bhayāt |
yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā
svayaṃ tatropaśāmyati || 10

ubhayoś carate so ’rtham
ātmanasya parasya ca |
yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā
s­vayaṃ tatropaśāmyati || 11

ubhārthe caramāṇaṃ taṃ
hy ātmanasya parasya ca |
abalaṃ manyate bālo
dharmeṣv avavicakṣaṇaḥ || 12

jayaṃ hi manyate bālo
vacobhiḥ paruṣair vadan |
nityam iva jayas tasya
yo ’tivākyaṃ titīkṣati || 13

sreṣṭhasya vākyaṃ kṣamate bhayena
saṃrambhahetoḥ sadrśasya caiva |
yo vai nihīnasya vacakṣameta
tām uttamāṃ kṣāntim ihāhur āryāḥ || 14

kruddho vācaṃ na bhāṣeta
pariṣatsv atha vā mithaḥ |
krodhābhibhūta puruṣaḥ
s­vam arthaṃ hi na budhyate || 15

satyaṃ vaden na ca krudhyed
dadyād alpād api svayaṃ |
sthānair ebhis tribhir yukto
devānām antikaṃ vrajet || 16

sāntasya hi kutaḥ krodho
dāntasya samajīvinaḥ |
samyagājñāvimuktasya
krodho nāsti prajānataḥ || 17

tasyaiva pāpaṃ bhavati
yaḥ kruddhc krudhyate punaḥ |
kruddheṣv akruddha­mānas tu
saṃgrāmaṃ durjayaṃ jayet || 18

akrodhena jayet krodham
asādhuṃ sādhunā jayet |
jayet kadaryaṃ dānena
satyena tv anṛtaṃ jayet || 19

akruddhasya kutaḥ krodho
dāntasya samajīvinaḥ |
samyagājñāvimuktasya
krodhas tasya na vidyate || 20

akrodhaś cāvihiṃsā ca
vasaty āryeṣu sarvadā |
sadā pāpajane krodhas
tiṣṭhati parvato yathā || 21

yas tv ihotpatitaṃ krodhaṃ
rathaṃ bhrāntam iva dhārayet |
vadāmi sārathiṃ taṃ tu
raśmigrāho ’yam anyathā || 22

|| krodhavargaḥ ||

uddānaṃ || śramaṇo mārgasatkāro
drohasmrtiprakīrṇakaḥ |
udakaṃ puṣpam aśvaś ca
saha krodhena te daśa || ||