Udānavarga

Nirvāṇavarga

kurmo yathāṅgāni svake kapāle
samādadhītātmavitarkitāni |
aniḥśrito hy anyam aheṭhayāna
parinirvṛto nāpavadeta kaṃ cit || 1

kṣāntiḥ paramaṃ tapas titīkṣā
nirvāṇaṃ paramaṃ vadanti buddhāḥ |
na hi pravrajitaḥ paropatāpī
śramaṇo bhavati paraṃ viheṭhaya vai || 2

mā ka cit paruṣaṃ brūthaḥ
proktā prativadanti tam |
duḥkhā hi saṃrambhakathā
pratidaṇḍaṃ spṛśanti hi || 3

yadīrayasi hātmānaṃ
kaṃsīvopahatā sadā |
jātimaraṇa­saṃ­sāraṃ
ciraṃ hy anubhaviṣyasi ||

na tv īrayasi hātmānaṃ
kaṃsir nopahatā yathā |
eṣa prāpto ’si nirvāṇaṃ
saṃrambhas te na vidyate ||

ārogyaparamā Iābhā
saṃtuṣṭiparamaṃ dhanam |
viśvāsaparamaṃ mitraṃ
nirvāṇaparamaṃ sukham || 6

kṣudhā parama rogāṇāṃ
saṃskārā duḥkham eva tu |
etaj jñātvā yathābhūtaṃ
nirvāṇaparamo bhavet || 7

alpakāḥ sugatiṃ yānti
bahavo yānti durgatim |
etaj jñātvā yathābhūtaṃ
nirvāṇaparamo bhavet || 8

sahetu sugatiṃ yānti
sahetu yānti durgatim |
sahetu parinirvānti
hy evam etat sahetukam || 9

gatir mṛgaṇāṃ pravaṇam
ākāśaṂ pakṣiṇāṃ gatiḥ |
dharmo gatir vibhāgīnāṃ
nirvāṇaṃ tv arhatāṃ gatiḥ || 10

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − − − ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − ⏑ −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − − − ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − ⏑ −|| 10A

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − − − ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ na saṃvaset |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − − − ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − ⏑ −|| 10B

na hīdaṃ hīnavīryeṇa
mandenāpy avijānatā |
nirvāṇaṃ śakyam adhigantuṃ
sarvagrantha pradālanam || 11

taḥ kāmeṣu ni ⏓ ⏓ ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − ⏑ −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − − − ¦¦ ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ¦ ⏑ − ⏑ −|| 11A

siñca bhikṣor imāṃ nāvaṃ
siktā laghvī bhaviṣyati |
hitvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca
tato nirvāṇam eṣyasi || 121

abhūt pūrve tato nābhūn
nābhūt pūrve tato hy abhūt |
na cābhun na bhaviṣyati
na vāpy etarhi vidyate || 13

durdṛśaṃ satyam acalaṃ
sudṛśaṃ pratividhyataḥ |
tṛṣṇākṣayaṃ paśyato hi
duḥkhasyānto nirucyate || 14

chitvā tṛṣṇāṃ praśāmyeha
rajaḥ sarvaṃ samāhitaḥ |
viśoṣayitvā saritāṃ
duḥkhśyānto nirucyate || 15

bhitvā kāya ca saṃjñā
ca vedanāṃ vyupaśāmya ca |
vijñānāstagamaṃ labdhvā
duḥkhasyānto nirucyate || 16

dṛṣṭe tu dṛṣṭamātreṇa
śrute ca srutamātratā |
mate tathaiva vijñāte
duḥkhasyānto nirucyate || 17

ene mene tathā dapphe
daḍapphe ceti budhyataḥ |
sarvasmād viratiḥ pāpād
duḥkhasyānto nirucyate || 18

māśā tuṣā saṃśamā ca
sarvatra viradī tathā |
sarvasmād viratiḥ pāpād
duḥkhasyānto nirucyate || 19

aniḥśritasyācalitaṃ
prasrabdhiś ceha vidyate |
na gatir na cyutiś caiva
duḥkhasyānto nirucyate || 20

ajāte sati jātasya
vaden nisaraṇaṃ sadā |
asaṃskṛtaṃ ca saṃpaśyaṃ
saṃskṛtāt parimucyate || 21

jātaṃ bhūtaṃ samutpannaṃ
ktaṃ saṃskṛtam adhruvam |
jarāmaraṇasaṃghātaṃ
moṣadharmapralopanam |
āhāranetrīprabhavaṃ
nālaṃ tad abhinanditum || 22

tasya niḥsaranaṃ śāntam
atarkāvacaraṃ padam |
nirodho duḥkhadharmāṇāṃ
saṃskāropaśamaṃ sukham || 23

abhijānāmy ahaṃ sthānaṃ
yatra bhūtaṃ na vidyate |
nākāśaṃ na ca vijñānaṃ
na ryaś candramā na ca || 24

naivāgatir na ca gatir
nopapattiś cyutir na ca |
apratiṣṭham anālambaṃ
duḥkhāntaḥ sa nirucyate || 25

yatra po na pṛthivī
tejo vāyur na gāhate |
na tatra śuklā dyotanti
tamas tatra na vidyate || 26

na tatra candramā bhāti
nādityo vai prakāśyate |
yathā tv ihātmanā vetti
munir mauneyam ātmanaḥ |
atha rūpād arūpāc ca
sarvaduḥkhāt pramucyate || 27

niṣṭhāgato hy asaṃtrāsī
na vikanthī na kaukṛtiḥ |
ācchettā bhavaśalyānām
antimo ’sya samucchrayaḥ || 28

eṣā hi paramā niṣṭhā
śāntam padam anuttaram |
kṣayaḥ sarvanimittānām
pradāna­padam acyutam || 29

tulyam atulya ca saṃbhavaṃ
bhavasaṃskāram avāsrjan muniḥ |
ādhyātmarataḥ samāhito
hy abhinat kośam ivāṇḍasaṃbhavam || 30

jayate dānaṃ dharmadāna ca sarvaṃ
sarvaṃ dānaṃ dharmadānaṃ jināti
jayate ratiṃ dharmaratiṃś ca sarvām |
sarvāṃ ratiṃ dharmarati jināti |
jayate balaṃ kṣāntibalaṃ ca sarvaṃ
sarvaṃ balaṃ kṣānti­balaṃ jināti
jayate sukhaṃ sarvatṛṣṇānirodhaḥ || 31
tṛṣṇakṣayaḥ sarvasukhaṃ jināti || 31

|| nirvāṇavargaḥ || ||