Udānavarga

Paśyavarga

supaśyaṃ paravadyaṃ syād
ātmavadyaṃ tu durdṛśam |
paraḥ parasya vadyāni
tūtpunāti busaṃ yathā |
ātmanaś chādayaty eṣa
kṛtvā yadvat kaliṃ śaṭhaḥ || 1

paravadyānudarśino
nityāvadhyānasaṃjñinaḥ |
vāmā dharmāḥ pravardhante
sa hy ārād dharmadarśanāt || 2

ahrīkena sujīvaṃ syāt
kākaśureṇa dhvākṣiṇā |
praskandinā pragalbhena
saṃkliṣṭaṃ tv iha jīvate || 3

hrīmatā tv iha durjīvaṃ
nityaṃ śucigaveṣiṇā |
sulīnenāpragalbhena
śuddhājīvena paśyatā || 4

andhabhūto hy ayaṃ lokas
tanuko ’tra vipaśyakaḥ |
śakunto jalamuktaiva
hy alpaṃ svargeṣu modate || 5

moṣa­saṃ­bandhano loko
bhavyarūpa iva dṛśyate |
upadhībandhanā bālās
tamasā parivāritāḥ |
asat sad iva dṛśyate
paśyato nāsti kiñcanam || 6

ahaṃ­kārasṛtā martyāḥ
parakāropasaṃhitāḥ |
etad eke na jānanti
paśyanti na hi śalyataḥ || 7

etat tu śalyaṃ pratiyatya paśyato
hy adhyavasitā yatra prajāḥ prasaktāḥ |
ahaṃ karomīti na tasya hiṃsyāt
paraḥ karotīti na tasya hiṃsyāt || 8

mānopeto hy ayaṃ loko
mānasaktaḥ sadā sthitaḥ |
dṛṣṭibhiś caiva saṃrabdhaḥ
saṃsāraṃ nātivartate || 9

yat prāptaṃ yac ca prāptavyaṃ
rajaḥkīrṇam idaṃ dvayam |
āturyam iti taṃ jñātvā
jahyād vidvāṃ samāhitaḥ || 10

śikṣāsārāś ca ye satvā
jīvino brahmajīvinaḥ |
upasthānarataye ca
sa eko ’ntaḥ prakīrtitaḥ || 11

bhoktavyāḥ śucayaḥ kāmā
na doṣas teṣu vidyate |
ya evaṃ darśino bālā
dvitīyo ’ntaḥ prakīrtitaḥ || 12

etāv antāv anajñāya
tv atilīyanti bāliśaḥ |
apare tv atidhāvanti
cakṣuṣmāṃs tāṃ prapaśyati || 13

etāv antau viditvā tu
nābhavaṃs tatra ye budhāḥ |
na caiva tena manyante
vartmas teṣāṃ na vidyate || 14

yathā budbudikāṃ paśyed
yathā paśyen marīcikām |
evaṃ lokam avekṣaṃ vai
mṛtyurājaṃ na paśyati || 15

yathā budbudikāṃ paśyed
yathā paśyen marīcikām |
evaṃ kāyam avekṣa vai
mṛtyurājaṃ na paśyati || 16

paśyatemaṃ sadā kāyaṃ
citraṃ rājarathopamam |
yatra bālāḥ pramuhyante
saṅgo nāsti prajānatām || 17

paśyatemaṃ sadā kāyaṃ
citraṃ rājarathopamam |
yatra bālā viṣīdanti
paṇḍito ’tra virajyate || 17A

paśyatemaṃ sadā kāyaṃ
citraṃ rājarathopamam |
yatra bālā viṣīdanti
yathā paṅke jaradgavaḥ || 18

paśyatemaṃ sadā kāyaṃ
citraṃ rājarathopamam |
yatra bālāḥ pramuhyante
paṇḍito ’tra virajyate || 19

paśya citrakṛtaṃ bimbam
arukaṃ kāyasaṃjñitam |
āturaṃ moṣasaṃkalpaṃ
yasya nāsti dhruvasthitiḥ || 20

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
sago nāsti pranatām || 20A

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 20B

paśya citrakṛtaṃ bimbaṃ
maṇibhiḥ kuṇḍalais tathā |
alaṃ bālasya mohāya
na tu pāragaveṣinām || 21

paśya citrakṛtaṃ bimbaṃ
maṇibhiḥ kuṇḍalais tathā |
alaṃ bālasya mohāya
paṇḍito ’tra virajyate || 22

gandhena gātrām anuliptaḥ
pādau gairikarañjitau |
alaṃ bālasya mohāya
na tu pāragaveṣiṇām || 22A

gandhena gātrām anuliptaḥ
pādau gairikarañjitau |
alaṃ bālasya mohāya
paṇḍito ’tra virajyate || 22B

paśya citrakṛtaṃ bimbaṃ
manibhiḥ kuṇḍalais tathā |
alaṃ bālasya mohāya
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 22C

paśya citrakṛtaṃ bimba
maṇibhiḥ kuṇḍalais tathā |
alaṃ bālasya mohāya
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − || 22D

aṣṭāpadīkṛtaḥ keśā
netre cāñjanarañjite |
alaṃ bālasya mohāya
na tu pāragavcṣiṇām || 23

aṣṭāpadīkṛtāḥ keśā
netre cāñjanarañjite |
alaṃ bālasya mohāya
paṇḍito ’tra virajyate || 24

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
alaṃ bālasya mohāya
yasya nāsti dhruvasthitiḥ || 24A

⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − − −
⏓ ⏓ ⏓ ⏓ ⏑ − ⏑ − |
alaṃ bālasya mohāya
saṅgo nāsti prajānatām || 24B

añjanīva navā citrā
pūtikāyo hy alaṃkṛtaḥ |
alaṃ bālasya mohāya
na tu pāragaveṣiṇām || 25

añjanīva navā citrā
pūtikāyo hy alaṃkṛtaḥ |
alaṃ bālasya mohāya
paṇḍito ’tra virajyate || 26

gandhena gātrām anuliptaḥ
dau gairikarañjitau |
alaṃ balasya mohāya
yasya nāsti dhruvasthitiḥ || 26A

gandhena gātrām anuliptaḥ
pādau gairikarañjitau |
alaṃ bālasya mohāya
sago nāsti prajānam || 26B

añjanīva navā citrā
pūtikāyo hy alaṃkṛta |
alaṃ bālasya mohāya
yasya nāsti dhruvasthitiḥ || 26C

añjanīva navā citrā
pūtikāyo hy alaṃkṛtaḥ |
alaṃ bālasya mohāya
sago nāsti prajānatām || 26D

kāmeṣu saktāḥ satataṃ hi mūḍhā
saṃ­yojane vadyam apaśyamānāḥ |
na jātu saṃyojanasaṅgasaktā
hy oghaṃ tareyur vipulaṃ mahāntam || 27

ūrdhvaṃ cādhaḥ sarvato vītarāgo
hy ayam aham asmīti ca nānupaśyan |
evam vimukto hi tared ihaugham
atīrṇapūrvaṃ hy apunarbhavāya || 28

yo nirvanagair vimokṣitaḥ
saṃvanamukto vanam eva dhāvati |
taṃ paśyatha pudgalaṃ tv imaṃ
mukto bandhanam eva dhāvati || 29

nelāṅgaḥ śvetasaṃchanna
ekāro vartate rathaḥ |
anighaṃ paśyatāyāntaṃ
chinnayoktram abandhanam || 30

bahavaḥ śaranaṃ yānti
parvatāṃś ca vanāni ca |
ārāmāṃ vṛkṣacaityāṃś ca
manuṣyā bhayatarjitāḥ || 31

naitad dhi śaraṇaṃ kṣemaṃ
naitac charaṇam uttamam |
naitac charaṇam āgamya
sarvaduḥkhāt pramucyate || 32

yas tu buddhaṃ ca dharmaṃ ca
saṃghaṃ ca saraṇaṃ gataḥ |
catvāri cāryasatyāni
prajñayā paśyate yadā || 33

duḥkhaṃ duḥkhasamutpādaṃ
duḥkhasya samatikramam |
ār­yaṃ cāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ
duḥkhopaśamagāminam || 34

etad dhi śaraṇaṃ kṣemam
etac charaṇam uttamam |
etac charaṇam āgamya
sarvaduḥkhāt pramucyate || 35

paśyataḥ paśyate paśyaṃ
paśyate cāpy apaśyataḥ |
apaśyaṃ paśyate naiva
paśyato nāpy apaśyataḥ || 36

anupaśyanayā ca paśyanā
nānātvaṃ hi tayor ihocyate |
divasasya yathaiva rātribhiḥ
sadhānaṃ ca tayor na vidyate || 37

anupaśyati cen na paśyati
tv atha cet paśyati nānupaśyati |
paśyann ayaṃ nānupaśyati
tv anupaśyaṃs tu sadā na paśyati || 38

paśyaṃ nu kiṃ nānupaśyate
kim apaśyaṃ nānupaśyate sadā
kasmiṃ sati hānupaśyanā
kasmiṃ na sati nānupaśyanā || 39

duḥkhaṃ yad ayaṃ na paśyati
tad apaśyann ātmeti paśyati |
duḥkhaṃ tu yathā tathā prapaśyann
ayam ātmeti sadānupaśyati || 40

yenāvṛtaḥ pṛthagjanaḥ
saṃskārāṃ duḥkhaṃ na paśyati |
tasmiṃ sati hānupaśyanā
vigate ’smiṃ vigatānupaśyanā || 41

|| paśyavargaḥ || ||