Udānavarga

Sukhavarga

jayād vairaṃ prasavate
duhkhaṃ śete parājitaḥ |
upaśāntaḥ sukhaṃ śete
hitvā jayaparājayau || 1

paraduḥkhopadhānena
ya icchet sukham ātmanaḥ |
vairasaṃsargasaṃsakto
duḥkhān na parimucyate || 2

sukhakāmāni bhūtāni
yo daṇḍena vihiṃsati |
ātmanaḥ sukham eṣāṇaḥ
sa vai na labhate sukham || 3

sukhakāmāni bhūtāni
yo daṇḍena na hiṃsati |
ātmanaḥ sukham eṣānaḥ
sa pretya labhate sukham || 4

dharmaṃ caret sucaritaṃ
nainaṃ duścaritaṃ caret |
dharmacārī sukhaṃ śete
hy asmiṃ loke paratra ca || 5

dharmaḥ sadā rakṣati dharmacāriṇaṃ
chatraṃ mahadvarṣakāle yathaiva |
eṣānuśaṃso dharme sucīrṇe
na durgatiṃ gacchati dharmacārī || 6

dharmaḥ sadā rakṣati dharmacāriṇaṃ
dharmaḥ sucīrṇaḥ sukham ādadhāti |
eṣānuśaṃso dharme sucīrṇe
na durgatiṃ gacchati dharmacārī || 7

alpāpi santo bahavo jayanti
susaṃvidhāne na saṃvidhānam |
alpam api cec chraddadhāno dadāti
tenaivāsau bhavati sukhī paratra || 8

dānaṃ ca yuddha ca samānam āhur
naite guṇāḥ kāpuruṣeva santi
saṃgrāmaveleva hi dānavelā
tulyaṃ bhavet kāraṇasaṃgraheṇa || 9

ayaṃ hi pratyuhaśatāni jitvā
mātsaryam ākramya ca śatrubhūtam |
śurād dhi taṃ śurataraṃ vadāmi
dadāti yo dānam asaktacitta || 10

sukho vipākaḥ puṇyānām
abhiprāyaḥ samṛdhyate |
kṣipraṃ ca paramāṃ śāntiṃ
nirvṛtiṃ so ’dhigacchati || 11

parato hy upasargāṃś ca
devatā mārakāyikāḥ |
antarāyaṃ na śaktiṣṭhāḥ
kṛtapuṇyasya kartu vai || 12

dharmaprīti sukhaṃ śete
viprasannena cetasā |
āryapravedite dharme
ramate paṇḍitaḥ smṛtaḥ || 13

yeṣāṃ dharmarataṃ cittam
anupādāya nirvṛtim |
smṛtyupasthānanirataṃ
bodhyaṅgeṣu ca saptasu || 14

yeṣāṃ dharmarataṃ cittam
anupādāya nirvṛtim |
ṛddhipādarataṃ caiva
mārge cāṣṭāṅgike ratam || 15

sukhaṃ te bhuñjate piṇḍaṃ
dhārayanti ca cīvaram |
sukhaṃ caṅkramaṇaṃ teṣāṃ
parvateṣu guhāsu ca || 16

kṣemaprāptā hi sukhitā
dṛṣṭadharmābhinirvṛtāḥ |
sarvavairabhayātītās
tīrṇā loke viṣaktikām || 17

sukho vivekas tuṣṭasya
śrutadharmasya paśyataḥ |
avyāvadhyaḥ sukhaṃ loke
prāṇabhūteṣu saṃyamaḥ || 18

sukham virāgatā loke
kāmānāṃ samatikramaḥ |
asmimānasya vinaya
etad vai paramaṃ sukham || 19

sukhaṃ yāvaj jarā śīlaṃ
sukhaṃ śraddhā pratiṣṭhitā |
sukhaṃ cārtharatā vācā
pāpasyākaraṇaṃ sukham || 20

sukhaṃ mātṛvyatā loke
sukhaṃ caiva pitṛvyatā |
sukhaṃ śrāmaṇyatā loke
brāhmaṇyatā sukham || 21

sukhaṃ buddhasya cotpādaḥ
sukhaṃ dharmasya deśanā |
sukhaṃ saṃghasya sāmagrī
samagrāṇāṃ tapaḥ sukham || 22

śīlavantaḥ sukhaṃ dṛṣṭuṃ
sukhaṃ dṛṣṭuṃ bahuśrutāḥ |
arhantaś ca sukhaṃ dṛṣṭuṃ
vipramuktapunarbhavāḥ || 23

sukhā nadī sūpatīrthā
sukhaṃ dharmajino jinaḥ |
prajñālābhaḥ sukho nityam
asmimānakṣayaḥ sukham || 24

sukhaṃ darśanam āryāṇāṃ
saṃvāso ’pi sadā sukham |
adarśanena bālānāṃ
nityam eva sukhī bhavet || 25

bāla­saṃ­sargacārī hi
dīrghādhvānaṃ praśocati |
duḥkho bālair hi saṃvāso
hy amitrair iva sarvaśaḥ |
dhīrais tu sukhasaṃvāso
jñātīnām iva saṃgamaḥ || 26

durlabhaḥ puruṣo jātyo
nāsau sarvatra jāyate |
yatrāsau jāyate vīras
tat kulaṃ sukham edhate || 27

sarvathā vai sukhaṃ śete
brāhmaṇaḥ parinirvṛtaḥ |
yo na lipyate kāmebhir
vipramukto nirāsrava || 28

sarvā hy āsāstayaś chitvā
vinīya hṛdayajvaram |
upaśāntaḥ sukhaṃ śete
śāntiṃ prāpyeha cetasaḥ || 29

mātrāsukha­parit­yāgād
yaḥ paśyed vipulaṃ sukham |
tyajen mātrāsukhaṃ dhīraḥ
saṃpaśyaṃ vipulaṃ sukham || 30

yac ca kāmasukhaṃ loke
yac cāpi divijaṃ sukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaitat
kalāṃ nārghati ṣoḍaśīm || 31

nikṣipya hi guruṃ bhāraṃ
nādadyād bhāram eva tu |
bhārādānaṃ paraṃ duḥkhaṃ
bhāranikṣepaṇaṃ sukham || 32

sarvatṛṣṇāṃ viprahāya
sarvasaṃyojanakṣayāt |
sarvopadhiṃ parijñāya
nāgacchanti punarbhavam || 33

artheṣu jātesu sukhaṃ sahāyāh
puṇyaṃ sukhaṃ jīvitasaṃkṣayeṣu |
tuṣṭiḥ sukhā yā tv itaretareṇa
sarvasya duḥkhasya sukho nirodhaḥ || 34

ayoghanahatasyaiva
jvalato jātavedasaḥ |
anupūrvopaśāntasya
yathā na jñāyate gatiḥ || 35
evaṃ samyagvimuktānāṃ kāmapailkaughatāriṇām |
prajñāpayituṃ gatir nāsti prāptānām acalaṃ sukham ||

yasyāntarato na santi kopā
itthaṃbhāvagataṃ ca yo nivṛttaḥ |
akhilaṃ taṃ sukhinam sadā viśokaṃ
devā nānubhavanti darśanena || 37

sukhaṃ hi yasyeha na kiñcanaṃ syāt
svākhyātadharmasya bahuśrutasya |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddhacittam || 38

sukhaṃ hi yasyeha na kiñcanaṃ syāt
svākhyātadharmasya bahuśrutasya |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddharūpam || 39

sukhino hi janā hy akiñcanā
vedaguṇā hi janā hy akiñcanāḥ |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddhacittam || 40

sukhino hi janā akiñcanā
vedagunā hi janā hy akiñcanaḥ |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddharūpam || 41

sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ
sarvam ātmavaśaṃ sukham |
sādhāraṇe vihanyante
yogā hi duratikramāḥ || 42

susukhaṃ bata jīvāmo
hy utsukeṣu tv anutsukāḥ |
utsukeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy anutsukāḥ || 43

susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣām no nāsti kiñcanam |
mithilāyāṃ dahyamānāyāṃ
na no dahyati kiñcanam || 44

susukhaṃ bata jīvāmo
hy ātureṣu tv anāturāḥ |
ātureṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy anāturā || 45

susukhaṃ bata jīvāmo
hiṃsakeṣu tv ahiṃsakāḥ |
hiṃsakeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy ahiṃsakāḥ || 46

susukhaṃ bata jīvāmo
vairikeṣu tv avairikāḥ |
vairikeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy avairikāḥ || 47

susukhaṃ bata jīvāmo
heṭhakeṣu tv aheṭhakāḥ |
hethakeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy aheṭhakāḥ || 48

susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣāṃ no nāsti kiñcanam |
prītibhakṣā bhaviṣyamo
devā hy ābhasvarā yathā || 49

susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣāṃ no nāsti kiñcanam |
prītibhakṣā bhaviṣyāmo
satkāyenopaniḥśritāḥ || 50

grāme araṇye sukhaduḥkhaspṛṣṭo
naivātmano no parato dadhāti |
sparśāḥ spṛśanti hy upadhiṃ pratītya
niraupadhiṃ kiṃ sparśaḥ spṛśeyuḥ || 51

sā­patrapāḥ satpuruṣā bhavanti
na kāmahetor lapayanti santaḥ |
spṛṣṭā hi duḥkhena tathā sukhena
noccāvacāḥ satpuruṣā bhavanti || 52

|| sukhavargaḥ || ||