Udānavarga
Sukhavarga
jayād vairaṃ prasavate
duhkhaṃ śete parājitaḥ |
upaśāntaḥ sukhaṃ śete
hitvā jayaparājayau || 1paraduḥkhopadhānena
ya icchet sukham ātmanaḥ |
vairasaṃsargasaṃsakto
duḥkhān na parimucyate || 2sukhakāmāni bhūtāni
yo daṇḍena vihiṃsati |
ātmanaḥ sukham eṣāṇaḥ
sa vai na labhate sukham || 3sukhakāmāni bhūtāni
yo daṇḍena na hiṃsati |
ātmanaḥ sukham eṣānaḥ
sa pretya labhate sukham || 4dharmaṃ caret sucaritaṃ
nainaṃ duścaritaṃ caret |
dharmacārī sukhaṃ śete
hy asmiṃ loke paratra ca || 5dharmaḥ sadā rakṣati dharmacāriṇaṃ
chatraṃ mahadvarṣakāle yathaiva |
eṣānuśaṃso dharme sucīrṇe
na durgatiṃ gacchati dharmacārī || 6dharmaḥ sadā rakṣati dharmacāriṇaṃ
dharmaḥ sucīrṇaḥ sukham ādadhāti |
eṣānuśaṃso dharme sucīrṇe
na durgatiṃ gacchati dharmacārī || 7alpāpi santo bahavo jayanti
susaṃvidhāne na saṃvidhānam |
alpam api cec chraddadhāno dadāti
tenaivāsau bhavati sukhī paratra || 8dānaṃ ca yuddhaṃ ca samānam āhur
naite guṇāḥ kāpuruṣeva santi
saṃgrāmaveleva hi dānavelā
tulyaṃ bhavet kāraṇasaṃgraheṇa || 9ayaṃ hi pratyuhaśatāni jitvā
mātsaryam ākramya ca śatrubhūtam |
śurād dhi taṃ śurataraṃ vadāmi
dadāti yo dānam asaktacittaḥ || 10sukho vipākaḥ puṇyānām
abhiprāyaḥ samṛdhyate |
kṣipraṃ ca paramāṃ śāntiṃ
nirvṛtiṃ so ’dhigacchati || 11parato hy upasargāṃś ca
devatā mārakāyikāḥ |
antarāyaṃ na śaktiṣṭhāḥ
kṛtapuṇyasya kartu vai || 12dharmaprītiḥ sukhaṃ śete
viprasannena cetasā |
āryapravedite dharme
ramate paṇḍitaḥ smṛtaḥ || 13yeṣāṃ dharmarataṃ cittam
anupādāya nirvṛtim |
smṛtyupasthānanirataṃ
bodhyaṅgeṣu ca saptasu || 14yeṣāṃ dharmarataṃ cittam
anupādāya nirvṛtim |
ṛddhipādarataṃ caiva
mārge cāṣṭāṅgike ratam || 15sukhaṃ te bhuñjate piṇḍaṃ
dhārayanti ca cīvaram |
sukhaṃ caṅkramaṇaṃ teṣāṃ
parvateṣu guhāsu ca || 16kṣemaprāptā hi sukhitā
dṛṣṭadharmābhinirvṛtāḥ |
sarvavairabhayātītās
tīrṇā loke viṣaktikām || 17sukho vivekas tuṣṭasya
śrutadharmasya paśyataḥ |
avyāvadhyaḥ sukhaṃ loke
prāṇabhūteṣu saṃyamaḥ || 18sukham virāgatā loke
kāmānāṃ samatikramaḥ |
asmimānasya vinaya
etad vai paramaṃ sukham || 19sukhaṃ yāvaj jarā śīlaṃ
sukhaṃ śraddhā pratiṣṭhitā |
sukhaṃ cārtharatā vācā
pāpasyākaraṇaṃ sukham || 20sukhaṃ mātṛvyatā loke
sukhaṃ caiva pitṛvyatā |
sukhaṃ śrāmaṇyatā loke
brāhmaṇyatā sukham || 21sukhaṃ buddhasya cotpādaḥ
sukhaṃ dharmasya deśanā |
sukhaṃ saṃghasya sāmagrī
samagrāṇāṃ tapaḥ sukham || 22śīlavantaḥ sukhaṃ dṛṣṭuṃ
sukhaṃ dṛṣṭuṃ bahuśrutāḥ |
arhantaś ca sukhaṃ dṛṣṭuṃ
vipramuktapunarbhavāḥ || 23sukhā nadī sūpatīrthā
sukhaṃ dharmajino jinaḥ |
prajñālābhaḥ sukho nityam
asmimānakṣayaḥ sukham || 24sukhaṃ darśanam āryāṇāṃ
saṃvāso ’pi sadā sukham |
adarśanena bālānāṃ
nityam eva sukhī bhavet || 25bālasaṃsargacārī hi
dīrghādhvānaṃ praśocati |
duḥkho bālair hi saṃvāso
hy amitrair iva sarvaśaḥ |
dhīrais tu sukhasaṃvāso
jñātīnām iva saṃgamaḥ || 26durlabhaḥ puruṣo jātyo
nāsau sarvatra jāyate |
yatrāsau jāyate vīras
tat kulaṃ sukham edhate || 27sarvathā vai sukhaṃ śete
brāhmaṇaḥ parinirvṛtaḥ |
yo na lipyate kāmebhir
vipramukto nirāsravaḥ || 28sarvā hy āsāstayaś chitvā
vinīya hṛdayajvaram |
upaśāntaḥ sukhaṃ śete
śāntiṃ prāpyeha cetasaḥ || 29mātrāsukhaparityāgād
yaḥ paśyed vipulaṃ sukham |
tyajen mātrāsukhaṃ dhīraḥ
saṃpaśyaṃ vipulaṃ sukham || 30yac ca kāmasukhaṃ loke
yac cāpi divijaṃ sukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaitat
kalāṃ nārghati ṣoḍaśīm || 31nikṣipya hi guruṃ bhāraṃ
nādadyād bhāram eva tu |
bhārādānaṃ paraṃ duḥkhaṃ
bhāranikṣepaṇaṃ sukham || 32sarvatṛṣṇāṃ viprahāya
sarvasaṃyojanakṣayāt |
sarvopadhiṃ parijñāya
nāgacchanti punarbhavam || 33artheṣu jātesu sukhaṃ sahāyāh
puṇyaṃ sukhaṃ jīvitasaṃkṣayeṣu |
tuṣṭiḥ sukhā yā tv itaretareṇa
sarvasya duḥkhasya sukho nirodhaḥ || 34ayoghanahatasyaiva
jvalato jātavedasaḥ |
anupūrvopaśāntasya
yathā na jñāyate gatiḥ || 35
evaṃ samyagvimuktānāṃ kāmapailkaughatāriṇām |
prajñāpayituṃ gatir nāsti prāptānām acalaṃ sukham ||yasyāntarato na santi kopā
itthaṃbhāvagataṃ ca yo nivṛttaḥ |
akhilaṃ taṃ sukhinam sadā viśokaṃ
devā nānubhavanti darśanena || 37sukhaṃ hi yasyeha na kiñcanaṃ syāt
svākhyātadharmasya bahuśrutasya |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddhacittam || 38sukhaṃ hi yasyeha na kiñcanaṃ syāt
svākhyātadharmasya bahuśrutasya |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddharūpam || 39sukhino hi janā hy akiñcanā
vedaguṇā hi janā hy akiñcanāḥ |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddhacittam || 40sukhino hi janā akiñcanā
vedagunā hi janā hy akiñcanaḥ |
sakiñcanaṃ paśya vihanyamānaṃ
janaṃ janeṣu pratibaddharūpam || 41sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ
sarvam ātmavaśaṃ sukham |
sādhāraṇe vihanyante
yogā hi duratikramāḥ || 42susukhaṃ bata jīvāmo
hy utsukeṣu tv anutsukāḥ |
utsukeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy anutsukāḥ || 43susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣām no nāsti kiñcanam |
mithilāyāṃ dahyamānāyāṃ
na no dahyati kiñcanam || 44susukhaṃ bata jīvāmo
hy ātureṣu tv anāturāḥ |
ātureṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy anāturāḥ || 45susukhaṃ bata jīvāmo
hiṃsakeṣu tv ahiṃsakāḥ |
hiṃsakeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy ahiṃsakāḥ || 46susukhaṃ bata jīvāmo
vairikeṣu tv avairikāḥ |
vairikeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy avairikāḥ || 47susukhaṃ bata jīvāmo
heṭhakeṣu tv aheṭhakāḥ |
hethakeṣu manuṣyeṣu
viharāmo hy aheṭhakāḥ || 48susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣāṃ no nāsti kiñcanam |
prītibhakṣā bhaviṣyamo
devā hy ābhasvarā yathā || 49susukhaṃ bata jīvāmo
yeṣāṃ no nāsti kiñcanam |
prītibhakṣā bhaviṣyāmo
satkāyenopaniḥśritāḥ || 50grāme araṇye sukhaduḥkhaspṛṣṭo
naivātmano no parato dadhāti |
sparśāḥ spṛśanti hy upadhiṃ pratītya
niraupadhiṃ kiṃ sparśaḥ spṛśeyuḥ || 51sāpatrapāḥ satpuruṣā bhavanti
na kāmahetor lapayanti santaḥ |
spṛṣṭā hi duḥkhena tathā sukhena
noccāvacāḥ satpuruṣā bhavanti || 52
|| sukhavargaḥ || ||