Udānavarga

Cittavarga

durnigrahasya laghuno
yatrakāmanipātinaḥ |
cittasya damanaṃ sādhu
cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham || 1

vārijo vā sthale kṣipta
okād oghāt samuddhṛta |
parispandati vai cittaṃ
māradheyaṃ prahātavai || 2

pṛthag vidhavate cittaṃ
sūryasyeva hi raśmayaḥ |
tat paṇḍito vārayati
hy aṅkuśenaiva kuñjaram || 3

bhrūṇadheyam idaṃ cittaṃ
niḥsāram anidarśanam |
sadainam anuśāsāmi
mā me ’narthāya niścaret || 4

idaṃ purā cittam acāri cārikāṃ
yenecchakaṃ yena kāmaṃ yatheṣṭam |
tat saṃnigṛhṇāmi hi yoniśas tv idaṃ
nāgaṃ prabhinnaṃ hi yathāṅkuśena || 5

an­ekaṃ jātisaṃsāraṃ
saṃdhāvitvā punaḥ punaḥ |
gṛhakārakaiṣamāṇas tvaṃ
duhkhā jāti punaḥ punaḥ || 6

gṛhakāraka dṛṣṭo ’si
na punar gehaṃ kariṣyasi |
sarve te pārśukā bhagnā
gṛhakūṭaṃ visaṃskṛtam |
visaṃskāragate citte
ihaiva kṣayam adhyagāḥ || 7

spandanaṃ capalaṃ cittaṃ
durakṣyaṃ durnivāraṇam |
ṛjuṃ karoti medhāvī
iṣukāra iva tejasā || 8

dūraṃ­gamam ekacaram
aśarīram guhāśayam |
ye cittaṃ damayisyanti
vimokṣyante mahābhayāt || 8A

na dveṣī dveṣiṇaḥ kuryād
vairī vā vairiṇo hitam |
mithyāpraṇihitaṃ cittaṃ
yat kuryād ātmanātmanaḥ || 9

na taṃ mātā pitā vāpi
kuryāj jñātis tathāparaḥ |
samyakpraṇihitaṃ cittaṃ
yat kuryād dhitam ātmanaḥ || 10

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
rāgaḥ samatibhindati || 11

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
dveṣaḥ samatibhindati || 12

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
mohaḥ samatibhindati || 13

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
mānaḥ samatibhindati || 14

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
lobhaḥ samatibhindati || 15

yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
tṛṣṇā samatibhindati || 16

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
rāgo na vyatibhindati || 17

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vrṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
dveṣo na vyatibhindati || 18

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
moho na vyatibhindati || 19

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evam subhāvitaṃ cittaṃ
māno na vyatibhindati || 20

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evam subhāvitaṃ cittaṃ
lobho na vyatibhindati || 21

yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
tṛṣṇā na vyatibhindati || 22

manaḥpurvaṅ­gamā dharmā
manaḥśreṣṭhā manojavā |
manasā hi praduṣṭena
bhāṣate vā karoti vā |
tatas taṃ duḥkham anveti
cakraṃ vā vahataḥ padam || 23

manaḥpurvaṅ­gamā dharmā
manaḥśreṣṭhā manojavāḥ |
manasā hi prasannena
bhāṣate vā karoti vā |
tatas taṃ sukham anveti
cchāyā vā hy anugāminī || 24

nāprasannena cittena
duṣṭena kṣubhitena vā |
dharmo hi śakyam ājñātuṃ
saṃrambhabahulena vā || 25

vinīya yas tu saṃrambham
aprasādaṃ ca cetasā |
āghātaṃ caiva niḥsṛjya
prajānīyāt subhāṣitam || 26

na pratyanīkasāreṇa
suvijñeyaṃ subhāṣitam |
upakliṣṭena cittena
saṃrambhabahulena vā || 27

anavasthita­cittas­ya
saddharmam avijānataḥ |
pāriplavaprasādasya
prajñā na paripūryate || 28

srotāṃ­si yasya ṣaṭtriṃśan
manaḥprasravaṇāni hi |
vahanti nityaṃ durdṛṣṭeḥ
saṃkalpair gredhaniḥśritaiḥ || 29

ratim anusṛtam indriyānugaṃ
purusaṃ cittavaśānuvartakam
yaśa iha hi jahāti sarvadā
drumam iva śīrnaphalaṃ yathāṇḍajaḥ || 30

ātāpī vihara tvam apramatto
mā te kāmaguṇo matheta cittam |
mā lohagudāṃ gileḥ pramattaḥ
kranda vai narakeṣu pacyamānaḥ || 31

utthānakāleṣu nihīnavīryo
vācā balī tv ālasiko nirāśaḥ |
sadaiva saṃkalpahataḥ kusīdo
jñānasya mārgaṃ satataṃ na vetti || 32

sthūlāṃ vitarkān atha vāpi sūkṣmāṃ
samudgatāṃ mānasasaṃplavārtham |
vitarkayaṃ vai satataṃ vitarkān
etāṃ sadā dhāvati bhrāntacittaḥ || 33

etāṃ­s tu vidvāṃ manaso vitarkān
ātāpavāṃ saṃvaravāṃ smṛtātmā |
jahāty aśeṣān apunarbhavāya
samāhito dhyānarataḥ sumedhāḥ || 34

kumbhopamaṃ kāyam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 35

phenopamaṃ kāyam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 36

kumbhopamaṃ lokam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 37

phenopamaṃ lokam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syat || 38

sam­bodhyaṅ­gesu yeṣāṃs tu
samyak cittaṃ subhāvitam |
ādānaṃ pratiniḥsṛjya
cānupādāyam āśritāḥ |
kṣīṇāsravā vāntadoṣās
te loke parinirvṛtā || 39

s­va­cittam anurakṣaṃ
vai svavālaṃ camari yathā |
bhūteṣu ca dayāpannaḥ
sukhān na parihīyate || 40

etaṃ nāgasya nāgena
tv īṣādantasya hastinaḥ |
sameti cittaṃ cittena
yad eko ramate vane || 41

avyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvasatveṣu
vairaṃ tasya na kena cit || 42

avyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvaprāṇeṣu
vairaṃ tasya na kena cit || 42A

avyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvabhūtesu
vairaṃ tasya na kena cit || 42B

ekam api cet prāṇam aduṣṭacitto
maitrāyate kuśalaṃ tena hi syāt |
sarvāṃs tu satvāṃ manasānukampaṃ
prabhūtam āryaḥ prakaroti puṇyam || 43

yo hy udagreṇa cittena
tv adīnena sadā naraḥ |
bhāvayet kuśalāṃ dharmāṃ
yogakṣemasya prāptaye || 44

śāntam asya mano bhavati
śāntā vāk kāyakarma ca |
samyagājñāvimuktasya
hy upaśāntasya bhikṣuṇaḥ || 45

pañcāṅgikena tūryeṇa
na ratir bhavati tādrsī |
yādṛśy ekāgracittasya
samyag dharmāṃ vipaśyataḥ || 46

sukhaṃ svapanti munayo
na te śocanti māmikām |
yeṣāṃ dhyānarataṃ cittaṃ
kāmas teṣāṃ na vidyate || 47

sukhaṃ modanti munayo
na te śocanti māmikām |
yeṣāṃ dhyānarataṃ cittaṃ
vartmas teṣāṃ na vidyate || 48

yasya śailopamaṃ cittaṃ
sthitaṃ nānuprakampate |
viraktaṃ rajanīyebhyaḥ
kopanīye na kupyate |
yasyaivaṃ bhāvitaṃ cittaṃ
kutas taṃ duḥkham eṣyati || 49

nopavādī nopaghātī
prātimokṣe ca saṃvaraḥ |
mātrajñatā ca bhakteṣu
prāhta ca śayanāsanam |
adhicitte samāyoga
etad buddhasya śāsanam || 50

citta­nimittasya kovidaḥ
pravivekasya rasaṃ prajānakaḥ |
dhyāyī nipakaḥ pratismṛto
vetti prītisukhaṃ nirāmiṣam |

manaś ca yo rakṣati bhāṣitaṃ ca
ceṣṭe ca kāyasya sadaiva yuktaḥ |
sa prāpya śokaṃ hi na duḥkhitaḥ syāt
satyasthitaḥ satyavidaḥ sumedhāḥ || 52

arakṣitena cittena
mithyādṛṣṭihatena ca |
stīnamiddhābhibhūtena
vaśaṃ mṛtyor nigacchati || 53

tasmād rakṣitacitta syāt
samyakṣaṃkalpagocaraḥ |
samyagdṛṣṭipuraskāro
jñātvā caivodayavyayam |
stīnamiddhābhibhūr bhikṣuḥ
sarvadurgatayo jahet || 54

cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vancitā prajā
hy ekatyā narakeṣu pacyate || 55

cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vañcitā prajā
hy ekatyā tīryakṣu pacyate || 56

cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vañcitā prajā
hy ekatyā preteṣu pacyate || 57

cittasya hi saṃyamaḥ sukham
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā manujeṣu modate || 58

cittasya hi saṃyamaḥ sukham
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā svargeṣu modate || 59

cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittam rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā nirvāṇam āpnute || 60

|| cittavargaḥ || ||