Udānavarga
Cittavarga
durnigrahasya laghuno
yatrakāmanipātinaḥ |
cittasya damanaṃ sādhu
cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham || 1vārijo vā sthale kṣipta
okād oghāt samuddhṛtaḥ |
parispandati vai cittaṃ
māradheyaṃ prahātavai || 2pṛthag vidhavate cittaṃ
sūryasyeva hi raśmayaḥ |
tat paṇḍito vārayati
hy aṅkuśenaiva kuñjaram || 3bhrūṇadheyam idaṃ cittaṃ
niḥsāram anidarśanam |
sadainam anuśāsāmi
mā me ’narthāya niścaret || 4idaṃ purā cittam acāri cārikāṃ
yenecchakaṃ yena kāmaṃ yatheṣṭam |
tat saṃnigṛhṇāmi hi yoniśas tv idaṃ
nāgaṃ prabhinnaṃ hi yathāṅkuśena || 5anekaṃ jātisaṃsāraṃ
saṃdhāvitvā punaḥ punaḥ |
gṛhakārakaiṣamāṇas tvaṃ
duhkhā jātiḥ punaḥ punaḥ || 6gṛhakāraka dṛṣṭo ’si
na punar gehaṃ kariṣyasi |
sarve te pārśukā bhagnā
gṛhakūṭaṃ visaṃskṛtam |
visaṃskāragate citte
ihaiva kṣayam adhyagāḥ || 7spandanaṃ capalaṃ cittaṃ
durakṣyaṃ durnivāraṇam |
ṛjuṃ karoti medhāvī
iṣukāra iva tejasā || 8dūraṃgamam ekacaram
aśarīram guhāśayam |
ye cittaṃ damayisyanti
vimokṣyante mahābhayāt || 8Ana dveṣī dveṣiṇaḥ kuryād
vairī vā vairiṇo hitam |
mithyāpraṇihitaṃ cittaṃ
yat kuryād ātmanātmanaḥ || 9na taṃ mātā pitā vāpi
kuryāj jñātis tathāparaḥ |
samyakpraṇihitaṃ cittaṃ
yat kuryād dhitam ātmanaḥ || 10yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
rāgaḥ samatibhindati || 11yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
dveṣaḥ samatibhindati || 12yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
mohaḥ samatibhindati || 13yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
mānaḥ samatibhindati || 14yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
lobhaḥ samatibhindati || 15yathā hy agāraṃ ducchannaṃ
vṛṣṭiḥ samatibhindati |
evaṃ hy abhāvitaṃ cittaṃ
tṛṣṇā samatibhindati || 16yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
rāgo na vyatibhindati || 17yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vrṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
dveṣo na vyatibhindati || 18yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
moho na vyatibhindati || 19yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evam subhāvitaṃ cittaṃ
māno na vyatibhindati || 20yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evam subhāvitaṃ cittaṃ
lobho na vyatibhindati || 21yathā hy agāraṃ succhannaṃ
vṛṣṭir na vyatibhindati |
evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ
tṛṣṇā na vyatibhindati || 22manaḥpurvaṅgamā dharmā
manaḥśreṣṭhā manojavāḥ |
manasā hi praduṣṭena
bhāṣate vā karoti vā |
tatas taṃ duḥkham anveti
cakraṃ vā vahataḥ padam || 23manaḥpurvaṅgamā dharmā
manaḥśreṣṭhā manojavāḥ |
manasā hi prasannena
bhāṣate vā karoti vā |
tatas taṃ sukham anveti
cchāyā vā hy anugāminī || 24nāprasannena cittena
duṣṭena kṣubhitena vā |
dharmo hi śakyam ājñātuṃ
saṃrambhabahulena vā || 25vinīya yas tu saṃrambham
aprasādaṃ ca cetasā |
āghātaṃ caiva niḥsṛjya
prajānīyāt subhāṣitam || 26na pratyanīkasāreṇa
suvijñeyaṃ subhāṣitam |
upakliṣṭena cittena
saṃrambhabahulena vā || 27anavasthitacittasya
saddharmam avijānataḥ |
pāriplavaprasādasya
prajñā na paripūryate || 28srotāṃsi yasya ṣaṭtriṃśan
manaḥprasravaṇāni hi |
vahanti nityaṃ durdṛṣṭeḥ
saṃkalpair gredhaniḥśritaiḥ || 29ratim anusṛtam indriyānugaṃ
purusaṃ cittavaśānuvartakam
yaśa iha hi jahāti sarvadā
drumam iva śīrnaphalaṃ yathāṇḍajaḥ || 30ātāpī vihara tvam apramatto
mā te kāmaguṇo matheta cittam |
mā lohagudāṃ gileḥ pramattaḥ
krandaṃ vai narakeṣu pacyamānaḥ || 31utthānakāleṣu nihīnavīryo
vācā balī tv ālasiko nirāśaḥ |
sadaiva saṃkalpahataḥ kusīdo
jñānasya mārgaṃ satataṃ na vetti || 32sthūlāṃ vitarkān atha vāpi sūkṣmāṃ
samudgatāṃ mānasasaṃplavārtham |
vitarkayaṃ vai satataṃ vitarkān
etāṃ sadā dhāvati bhrāntacittaḥ || 33etāṃs tu vidvāṃ manaso vitarkān
ātāpavāṃ saṃvaravāṃ smṛtātmā |
jahāty aśeṣān apunarbhavāya
samāhito dhyānarataḥ sumedhāḥ || 34kumbhopamaṃ kāyam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 35phenopamaṃ kāyam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 36kumbhopamaṃ lokam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syāt || 37phenopamaṃ lokam imaṃ viditvā
nagaropamaṃ cittam adhiṣṭhitaṃ ca |
yudhyeta māraṃ prajñāyudhena
jitaṃ ca rakṣed aniveśanaḥ syat || 38sambodhyaṅgesu yeṣāṃs tu
samyak cittaṃ subhāvitam |
ādānaṃ pratiniḥsṛjya
cānupādāyam āśritāḥ |
kṣīṇāsravā vāntadoṣās
te loke parinirvṛtāḥ || 39svacittam anurakṣaṃ
vai svavālaṃ camari yathā |
bhūteṣu ca dayāpannaḥ
sukhān na parihīyate || 40etaṃ nāgasya nāgena
tv īṣādantasya hastinaḥ |
sameti cittaṃ cittena
yad eko ramate vane || 41avyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvasatveṣu
vairaṃ tasya na kena cit || 42avyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvaprāṇeṣu
vairaṃ tasya na kena cit || 42Aavyāpannena cittena
yo bhūtāny anukampate |
maitraḥ sa sarvabhūtesu
vairaṃ tasya na kena cit || 42Bekam api cet prāṇam aduṣṭacitto
maitrāyate kuśalaṃ tena hi syāt |
sarvāṃs tu satvāṃ manasānukampaṃ
prabhūtam āryaḥ prakaroti puṇyam || 43yo hy udagreṇa cittena
tv adīnena sadā naraḥ |
bhāvayet kuśalāṃ dharmāṃ
yogakṣemasya prāptaye || 44śāntam asya mano bhavati
śāntā vāk kāyakarma ca |
samyagājñāvimuktasya
hy upaśāntasya bhikṣuṇaḥ || 45pañcāṅgikena tūryeṇa
na ratir bhavati tādrsī |
yādṛśy ekāgracittasya
samyag dharmāṃ vipaśyataḥ || 46sukhaṃ svapanti munayo
na te śocanti māmikām |
yeṣāṃ dhyānarataṃ cittaṃ
kāmas teṣāṃ na vidyate || 47sukhaṃ modanti munayo
na te śocanti māmikām |
yeṣāṃ dhyānarataṃ cittaṃ
vartmas teṣāṃ na vidyate || 48yasya śailopamaṃ cittaṃ
sthitaṃ nānuprakampate |
viraktaṃ rajanīyebhyaḥ
kopanīye na kupyate |
yasyaivaṃ bhāvitaṃ cittaṃ
kutas taṃ duḥkham eṣyati || 49nopavādī nopaghātī
prātimokṣe ca saṃvaraḥ |
mātrajñatā ca bhakteṣu
prāhtaṃ ca śayanāsanam |
adhicitte samāyoga
etad buddhasya śāsanam || 50cittanimittasya kovidaḥ
pravivekasya rasaṃ prajānakaḥ |
dhyāyī nipakaḥ pratismṛto
vetti prītisukhaṃ nirāmiṣam |manaś ca yo rakṣati bhāṣitaṃ ca
ceṣṭe ca kāyasya sadaiva yuktaḥ |
sa prāpya śokaṃ hi na duḥkhitaḥ syāt
satyasthitaḥ satyavidaḥ sumedhāḥ || 52arakṣitena cittena
mithyādṛṣṭihatena ca |
stīnamiddhābhibhūtena
vaśaṃ mṛtyor nigacchati || 53tasmād rakṣitacittaḥ syāt
samyakṣaṃkalpagocaraḥ |
samyagdṛṣṭipuraskāro
jñātvā caivodayavyayam |
stīnamiddhābhibhūr bhikṣuḥ
sarvadurgatayo jahet || 54cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vancitā prajā
hy ekatyā narakeṣu pacyate || 55cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vañcitā prajā
hy ekatyā tīryakṣu pacyate || 56cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
cittena hi vañcitā prajā
hy ekatyā preteṣu pacyate || 57cittasya hi saṃyamaḥ sukham
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā manujeṣu modate || 58cittasya hi saṃyamaḥ sukham
cittaṃ rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā svargeṣu modate || 59cittasya hi saṃyamaḥ sukhaṃ
cittam rakṣata mā pramadyata |
citte tu surakṣite prajā
hy ekatyā nirvāṇam āpnute || 60
|| cittavargaḥ || ||