Udānavarga

Bhikṣuvarga

piṇḍacārikāya bhikṣave
hy ātmabharāya hi nānyapoṣiṇe |
devāḥ spṛhayanti tāyine
hy upaśāutāya sadā smṛtātmane || 1

piṇḍapātikāya bhikṣave
hy ātmabharāya hi nānyapoṣiṇe |
devāḥ spṛhayanti tāyine
na tu satkārayaśo ’bhikākṣiṇe || 2

sarva­karma­jahasya bhikṣuṇo
dhunvānasya puraskṛtaṃ rajaḥ |
amamasya sadā sthitātmano
hy artho nāsti janasya lā­panam || 3

tudanti vācābhir asaṃyatā janāḥ
śarair hi saṃgrāmagataṃ yathā gajam |
śrutvā tu vācāṃ paruṣām udīritam
adhivāsayed bhikur aduṣṭacittaḥ || 4

yas tv alpajīvi laghur ātmakāmo
yatendriyaḥ sarvagatiḥ pramuktaḥ |
anokasārī hy amamo nirāśaḥ
kāmaṃjahaś caikacaraḥ sa bhikṣuḥ || 5

mātram bhajeta pratirūpaṃ
suddhājivo bhavet sadā |
pratisaṃstāravṛttiḥ syād
ācārakuśalo bhavet
tataḥ prāmodyabahulaḥ
smṛto bhikṣuḥ parivrajet || 6

hastasayataḥ pādasaṃyato
vācāsaṃyataḥ sarvasaṃyataḥ |
ādhyātmarataḥ samāhito
hy ekaḥ saṃtuṣito hi yaḥ sa bhikṣuḥ || 7

dharmārāmo dharmarato
dharmam evānucintayan |
dharmaṃ cānusmaraṃ bhikṣur
dharmān na parihīyate || 8

śunyāgāraṃ praviṣṭasya
prahitātmasya bhikṣuṇaḥ |
amānuṣā ratir bhavati
samyag dharmāṃ vipaśyataḥ || 9

yato yataḥ saṃspṛśati
skandhānām udayavyayam |
prāmodyaṃ labhate tatra
prītyā sukham analpakam |
tataḥ prāmodyabahulaḥ
smṛto bhikṣuḥ parivrajet || 10

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ rāgakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 11

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ dveṣakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 12

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ mohakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 13

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ manakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 14

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ lobhakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 15

yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ tṛṣṇākṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 16

yasya saṃnicayo nāsti
yasya nāsti mamāyitam |
asantaṃ śocate naiva
sa vai bhikṣur nirucyate || 17

bhikṣur na tāvatā bhavati
yāvatā bhikṣate parān |
veśmāṃ dharmāṃ samādāya
bhikṣur bhavati na tāvatā || 18

yas tu puṇyaṃ ca pāpaṃ ca
prahāya brahmacaryavān |
viśreṇayitvā carati
sa vai bhikṣur nirucyate || 19

maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
adhigacchet padaṃ śāntam
asecanakadarśanam || 20

maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
adhigacchet padaṃ sāntaṃ
saṃskāropaśamaṃ sukham || 21

maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
abhavyaḥ parihāṇāya
nirvāṇasyaiva so ’ntike || 22

udagra­cittaḥ sumanā
hy abhibhūya priyāpriyam |
prāmodyabahulo bhikṣur
duḥkhakṣayam avāpnuyāt || 23

śānta­kāyaḥ
śāntavāk susamāhitaḥ |
vāntalokāmiṣo bhikṣur
upaśānto nirucyate || 24

nāsty aprajñasya vai dhyānaṃ
prajñā nādhyāyato ’sti ca |
yasya dhyānaṃ tathā prajñā
sa vai nirvāṇasāntike || 25

tasmād dhyānaṃ tathā prajñām
anuyujyeta paṇḍitaḥ |
tasyāyam ādir bhavati
tathā prājñasya bhikṣuṇaḥ || 26

saṃ­tuṣṭir indriyair guptiḥ
prātimokṣe ca saṃvaraḥ |
mātrajñatā ca bhakteṣu
prāntaṃ ca śayanāsanam |
adhicitte samāyogaṃ
yasyāsau bhikṣur ucyate || 27

yasya kāyena vācā ca
manasā ca na duṣkṛtam |
kalyāṇaśīlam āhus taṃ
hrīmantaṃ bhikṣum uttamam || 28

dharmā subhāvitā yasya
saptasaṃbodhapakṣikāḥ |
kalyāṇadharmam āhus taṃ
sadā bhikṣuṃ samāhitam || 29

ihaiva yaḥ prajānāti
duḥkhasya kṣayam atmanaḥ |
kalyāṇaprajñam āhus taṃ
sadā śīlam anāsravam || 30

na śīlavratamātreṇa
bahuśrutyena vā punaḥ |
tathā samādhilābhena
viviktaśayanena vā || 31

bhikṣur viśvāsam āpadyed
aprāpte hy āsravakṣaye |
spṛśet tu saṃbodhisukham
akāpuruṣasevitam || 32

tāpajāto hy ayaṃ lokaḥ
skandhā nātmeti manyate |
manyate yena yenāhaṃ
tat tad bhavati cānyathā || 33

loko ’yam anyathābhūto
bhavasakto bhave rataḥ |
bhavābhinandī satataṃ
bhavān na parimucyate || 34

yan nandate sa hi bhavo
duhkhasya sa bibheti ca |
uṣyate bhavahānāya
brahmacarya mamāntike || 35

ye bhavcna bhavasyaiva
prāhur niḥsaraṇaṃ sadā |
anisṛtāṃ bhavā sarvāṃs
tāṃ vadāmi sadā v aham || 36

pratītya duḥkham upadhiṃ
bhavaty upadhisaṃbhavam |
kṣayāt sarvopadhīnā tu
nāsti duḥkhasya saṃbhavaḥ || 37

anityā hi bhavāḥ sarve
duḥkhā vipariṇāminaḥ |
paśyataḥ prajñayā sarve
kṣīyante nābhinanditāḥ || 38

nirvṛtasya sadā bhikṣor
āyatyām upaśāmyate |
abhibhūto bhavaḥ sarvo
duḥkhāntaḥ sa nirucyate || 39

sadopaśānta­cittas­ya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 40

sadopa­śānta­cittas­ya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdaniṃ punarbhavaḥ || 41

anavasruta­cittas­ya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 42

anavasruta­cittas­ya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdānīṃ punarbhava || 43

vikṣīṇabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 44

vikṣīṇabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdānīṃ punarbhavaḥ || 45

ucchinnabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 46

ucchinnabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdāniṃ punarbhavaḥ || 47

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca rāgakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 48

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca dveṣakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 49

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca mohakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyato || 50

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca mānakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 51

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca lobhakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 52

uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca tṛṣṇakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 53

yena jitā grāmakaṇṭakā
hy ākrośāś ca vadhāś ca bandhanaṃ ca |
yaḥ parvatavat sthito hy aneyaḥ
sukhaduḥkhena na vethate sa bhikṣuḥ || 54

yo nātyasaraṃ na cātyaliyaṃ
jñātvā vitatham imaṃ hi sarvalokam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 55

yo rāgam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruham vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṃ­am || 56

yo dveṣam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 57

yo moham udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 58

yo mānam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 59

yo lobham udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 6

tṛṣṇāṃ ya udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruham vigāhya |
sa t bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 61

yas tūtpatitaṃ nihanti rāgaṃ
visṛtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāra
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 62

yas tūtpatitam nihanti dveṣam
visṛtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 63

yas tūtpatitaṃ nihanti moha
visrtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 64

yas tūtpatitaṃ nihanti mānaṃ
visṛtaṃ sarpavisaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 65

yas tutpatitaṃ nihanti lobham
visrtam sarpavisam yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacam purāṇam || 66

yas tūtpatitaṃ nihanti tṛṣṇāṃ
visṛtaṃ sarpaviṣa yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 67

yo rāgam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty aparaṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 68

yo dveṣam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 69

yo moham udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 70

yo mānam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam ||

yo lobham udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 72

tṛṣṇā ya udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 73

tṛṣṇāṃ ya udācchinatty aśeṣaṃ
saritāṃ śīghrajavām aśoṣayajñaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 74

yaḥ kāmaguṇāṃ prahāya sarvāṃ
chitvā kāmagatāni bandhanāni |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacam purāṇam || 75

yo nīvaraṇāṃ prahāya pañca
tv anighaś chinnakathaṃkatho viśalyaḥ |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 76

yasya vitarkā vidhūpitās
tv ādhyātmaṃ vinivartitā hy aśeṣam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 77

yasya hi vanasā na santi ke cin
mula cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 78

yasya jvarathā na santi ke cin
mūlaṃ cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 79

yasyānuśayā na santi ke cin
mūlam cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 80

sa bhikṣur yasya śīlāni
sa dhyāyī yatra śunyatā|
sa yogī yatra sātatyaṃ
tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ || 81

aratiratisaho hi bhikṣur evaṃ
⏔ ⏔ ⏔ ⏔ ¦ − ⏑ − ⏑ − − |
⏔ ⏔ ⏔ ¦ − ⏑ − ⏑ − −
rāgānuśayaṃ samuddharaṃ hi || 82

|| bhikṣuvargaḥ || ||