Udānavarga
Bhikṣuvarga
piṇḍacārikāya bhikṣave
hy ātmabharāya hi nānyapoṣiṇe |
devāḥ spṛhayanti tāyine
hy upaśāutāya sadā smṛtātmane || 1piṇḍapātikāya bhikṣave
hy ātmabharāya hi nānyapoṣiṇe |
devāḥ spṛhayanti tāyine
na tu satkārayaśo ’bhikāṅkṣiṇe || 2sarvakarmajahasya bhikṣuṇo
dhunvānasya puraskṛtaṃ rajaḥ |
amamasya sadā sthitātmano
hy artho nāsti janasya lāpanam || 3tudanti vācābhir asaṃyatā janāḥ
śarair hi saṃgrāmagataṃ yathā gajam |
śrutvā tu vācāṃ paruṣām udīritam
adhivāsayed bhikur aduṣṭacittaḥ || 4yas tv alpajīvi laghur ātmakāmo
yatendriyaḥ sarvagatiḥ pramuktaḥ |
anokasārī hy amamo nirāśaḥ
kāmaṃjahaś caikacaraḥ sa bhikṣuḥ || 5mātram bhajeta pratirūpaṃ
suddhājivo bhavet sadā |
pratisaṃstāravṛttiḥ syād
ācārakuśalo bhavet
tataḥ prāmodyabahulaḥ
smṛto bhikṣuḥ parivrajet || 6hastasaṃyataḥ pādasaṃyato
vācāsaṃyataḥ sarvasaṃyataḥ |
ādhyātmarataḥ samāhito
hy ekaḥ saṃtuṣito hi yaḥ sa bhikṣuḥ || 7dharmārāmo dharmarato
dharmam evānucintayan |
dharmaṃ cānusmaraṃ bhikṣur
dharmān na parihīyate || 8śunyāgāraṃ praviṣṭasya
prahitātmasya bhikṣuṇaḥ |
amānuṣā ratir bhavati
samyag dharmāṃ vipaśyataḥ || 9yato yataḥ saṃspṛśati
skandhānām udayavyayam |
prāmodyaṃ labhate tatra
prītyā sukham analpakam |
tataḥ prāmodyabahulaḥ
smṛto bhikṣuḥ parivrajet || 10yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ rāgakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 11yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ dveṣakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 12yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ mohakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 13yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ manakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 14yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ lobhakṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 15yathāpi parvataḥ śailo
vāyunā na prakampate |
evaṃ tṛṣṇākṣayād bhikṣuḥ
śailavan na prakampate || 16yasya saṃnicayo nāsti
yasya nāsti mamāyitam |
asantaṃ śocate naiva
sa vai bhikṣur nirucyate || 17bhikṣur na tāvatā bhavati
yāvatā bhikṣate parān |
veśmāṃ dharmāṃ samādāya
bhikṣur bhavati na tāvatā || 18yas tu puṇyaṃ ca pāpaṃ ca
prahāya brahmacaryavān |
viśreṇayitvā carati
sa vai bhikṣur nirucyate || 19maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
adhigacchet padaṃ śāntam
asecanakadarśanam || 20maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
adhigacchet padaṃ sāntaṃ
saṃskāropaśamaṃ sukham || 21maitrāvihārī yo bhikṣuḥ
prasanno buddhaśāsane |
abhavyaḥ parihāṇāya
nirvāṇasyaiva so ’ntike || 22udagracittaḥ sumanā
hy abhibhūya priyāpriyam |
prāmodyabahulo bhikṣur
duḥkhakṣayam avāpnuyāt || 23śāntakāyaḥ
śāntavāk susamāhitaḥ |
vāntalokāmiṣo bhikṣur
upaśānto nirucyate || 24nāsty aprajñasya vai dhyānaṃ
prajñā nādhyāyato ’sti ca |
yasya dhyānaṃ tathā prajñā
sa vai nirvāṇasāntike || 25tasmād dhyānaṃ tathā prajñām
anuyujyeta paṇḍitaḥ |
tasyāyam ādir bhavati
tathā prājñasya bhikṣuṇaḥ || 26saṃtuṣṭir indriyair guptiḥ
prātimokṣe ca saṃvaraḥ |
mātrajñatā ca bhakteṣu
prāntaṃ ca śayanāsanam |
adhicitte samāyogaṃ
yasyāsau bhikṣur ucyate || 27yasya kāyena vācā ca
manasā ca na duṣkṛtam |
kalyāṇaśīlam āhus taṃ
hrīmantaṃ bhikṣum uttamam || 28dharmāḥ subhāvitā yasya
saptasaṃbodhapakṣikāḥ |
kalyāṇadharmam āhus taṃ
sadā bhikṣuṃ samāhitam || 29ihaiva yaḥ prajānāti
duḥkhasya kṣayam atmanaḥ |
kalyāṇaprajñam āhus taṃ
sadā śīlam anāsravam || 30na śīlavratamātreṇa
bahuśrutyena vā punaḥ |
tathā samādhilābhena
viviktaśayanena vā || 31bhikṣur viśvāsam āpadyed
aprāpte hy āsravakṣaye |
spṛśet tu saṃbodhisukham
akāpuruṣasevitam || 32tāpajāto hy ayaṃ lokaḥ
skandhā nātmeti manyate |
manyate yena yenāhaṃ
tat tad bhavati cānyathā || 33loko ’yam anyathābhūto
bhavasakto bhave rataḥ |
bhavābhinandī satataṃ
bhavān na parimucyate || 34yan nandate sa hi bhavo
duhkhasya sa bibheti ca |
uṣyate bhavahānāya
brahmacaryaṃ mamāntike || 35ye bhavcna bhavasyaiva
prāhur niḥsaraṇaṃ sadā |
aniḥsṛtāṃ bhavā sarvāṃs
tāṃ vadāmi sadā v aham || 36pratītya duḥkham upadhiṃ
bhavaty upadhisaṃbhavam |
kṣayāt sarvopadhīnāṃ tu
nāsti duḥkhasya saṃbhavaḥ || 37anityā hi bhavāḥ sarve
duḥkhā vipariṇāminaḥ |
paśyataḥ prajñayā sarve
kṣīyante nābhinanditāḥ || 38nirvṛtasya sadā bhikṣor
āyatyām upaśāmyate |
abhibhūto bhavaḥ sarvo
duḥkhāntaḥ sa nirucyate || 39sadopaśāntacittasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 40sadopaśāntacittasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdaniṃ punarbhavaḥ || 41anavasrutacittasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 42anavasrutacittasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdānīṃ punarbhavaḥ || 43vikṣīṇabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 44vikṣīṇabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdānīṃ punarbhavaḥ || 45ucchinnabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
mukto ’sau mārabandhanāt || 46ucchinnabhavatṛṣṇasya
vastucchinnasya bhikṣuṇaḥ |
vikṣīṇo jātisaṃsāro
nāstīdāniṃ punarbhavaḥ || 47uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca rāgakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 48uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca dveṣakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 49uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca mohakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyato || 50uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca mānakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 51uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca lobhakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 52uttīrṇo yena vai paṅko
marditā grāmakaṇṭakāḥ |
yaś ca tṛṣṇakṣayaṃ prāptaḥ
sa vai bhikṣur nirucyate || 53yena jitā grāmakaṇṭakā
hy ākrośāś ca vadhāś ca bandhanaṃ ca |
yaḥ parvatavat sthito hy aneyaḥ
sukhaduḥkhena na vethate sa bhikṣuḥ || 54yo nātyasaraṃ na cātyaliyaṃ
jñātvā vitatham imaṃ hi sarvalokam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 55yo rāgam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruham vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṃam || 56yo dveṣam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 57yo moham udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 58yo mānam udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 59yo lobham udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruhaṃ vigāhya |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 6tṛṣṇāṃ ya udācchinatty aśeṣaṃ
bisapuṣpam iva jaleruham vigāhya |
sa t bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 61yas tūtpatitaṃ nihanti rāgaṃ
visṛtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 62yas tūtpatitam nihanti dveṣam
visṛtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 63yas tūtpatitaṃ nihanti mohaṃ
visrtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 64yas tūtpatitaṃ nihanti mānaṃ
visṛtaṃ sarpavisaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 65yas tutpatitaṃ nihanti lobham
visrtam sarpavisam yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacam purāṇam || 66yas tūtpatitaṃ nihanti tṛṣṇāṃ
visṛtaṃ sarpaviṣaṃ yathauṣadhena |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 67yo rāgam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty aparaṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 68yo dveṣam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 69yo moham udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 70yo mānam udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam ||yo lobham udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 72tṛṣṇāṃ ya udācchinatty aśeṣaṃ
naḍasetum iva sudurbalaṃ mahaughaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 73tṛṣṇāṃ ya udācchinatty aśeṣaṃ
saritāṃ śīghrajavām aśoṣayajñaḥ |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 74yaḥ kāmaguṇāṃ prahāya sarvāṃ
chitvā kāmagatāni bandhanāni |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacam purāṇam || 75yo nīvaraṇāṃ prahāya pañca
tv anighaś chinnakathaṃkatho viśalyaḥ |
sa tu bhikṣur idam jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 76yasya vitarkā vidhūpitās
tv ādhyātmaṃ vinivartitā hy aśeṣam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 77yasya hi vanasā na santi ke cin
mulaṃ cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 78yasya jvarathā na santi ke cin
mūlaṃ cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 79yasyānuśayā na santi ke cin
mūlam cākuśalasya yasya naṣṭam |
sa tu bhikṣur idaṃ jahāty apāraṃ
hy urago jīrṇam iva tvacaṃ purāṇam || 80sa bhikṣur yasya śīlāni
sa dhyāyī yatra śunyatā|
sa yogī yatra sātatyaṃ
tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ || 81aratiratisaho hi bhikṣur evaṃ
⏔ ⏔ ⏔ ⏔ ¦ − ⏑ − ⏑ − − |
⏔ ⏔ ⏔ ¦ − ⏑ − ⏑ − −
⏔ rāgānuśayaṃ samuddharaṃ hi || 82
|| bhikṣuvargaḥ || ||